Van steppe naar stad, van Enkidu naar Gilgamesj, van Isjtar naar Sjamasj

Van steppe naar stad, van Enkidu naar Gilgamesj, van Isjtar naar Sjamasj      

Heeft de moderne mens zijn oudere soortgenoten uitgeroeid? Hebben exemplaren van Homo Sapiens sexueel contact gehad met Neanderthalers?

Uit genetische sporen blijkt dat uitgestorven mensachtigen in ons voortleven. 

In mei 2010 maakte een team van genetici, onder leiding vande Zweedse evolutionaire geneticus Svanke Pääbo, bekend dat zij het complete genoom van een Neanderthaler hadden bepaald. 

Vanuit Afrika veroverde Homo Sapiens onze planeet, maar elke Europeaan en Aziaat heeft Neanderthalervoorouders.

Alleen de genomen van niet-Afrikanen bevatten het DNA van Neanderthalers, waaruit blijkt dat de vermenging onder andere plaats heeft gevonden in het Midden-Oosten, het land van Uruk. 90000 jaar geleden?

Veel later, vanaf 9000 tot 5000 v. C. kennen we in Mesopotamië  agrarische gemeenschappen, die tarwesoorten en andere gewassen verbouwden en huisdieren hielden. In deze periode zien we een omschakeling van een voedselvergarende economie naar een voedselproducerende economie. Men fabriceert tokens van klei bij het tellen van bijvoorbeeld zakken graan.

Het gaat om de overgang van jagers naar landbouwers, de vroegste vorm van sedentair leven.

Zou Enkidu in het Gilgamesj-epos een herinnering zijn aan de jagers of zelfs aan een oudere mensensoort? 

In het epos, eerste tablet, wordt door de bevolking van Uruk geklaagd over het gedrag van hun koning Gilgamesj. Hij matigt zich het recht aan van de eerste nacht (iets dat overigens ook in ons land tot in de 19de eeuw nog gebruikelijk was bij de adel!) en hij eist de jongens op voor zijn strijdmacht. 'De God Anum aanhoorde hun klacht. / Zij riepen Aruru, de grote:  / 'Jij, Aruru, schiep de mensheid; / Maak nu zijn evenbeeld!'

'Aruru waste haar handen, / Kneep een stukje klei af, en wierp dat in de wildernis. / In de wildernis schiep zij zo Enkidu, de held, / Het kind van de stilte, gekneed door Ninurta. / Zijn lichaam is bekleed met haar; / Hij draagt lange lokken als van een vrouw; / Zijn hoofdhaar groeit dik als graan; / Hij kent Volk noch Land. / Hij gaat gekleed als Sjakkan (de god van de wilde kuddedieren, bekleed met vacht, als een dier); / Met de gazellen eet hij gras; / Met de wilde dieren verdringt hij zich bij de drenkplaats; / Met de beesten doet hij zich tegoed aan het water.'

Een jager heeft last van Enkidu, die hij niet durft te benaderen omdat zijn sterkte overweldigend is, als van een hemelsteen (een meteoriet). Zijn vader raadt hem aan naar Gilgamesj te gaan. Die durft wel met hem te strijden. Gilgamesj voelt zich uitgedaagd en is bereid te vechten. Maar hoe krijg je een wildeman in de stad? Hoe tem je Tarzan? Met Jane. Is Tarzan soms ook een herinnering aan Neanderthalers?

Een tempeldeerne, Sjamhat, krijgt de opdracht Enkidu te lokken. Zij ontkleedt zich en leert hem de vrouwenaard kennen. Dat duurt zes dagen en zeven nachten. Pas dan is hij verzadigd van haar charmes en uitgeput. Nu stinkt hij voor de gazellen naar mens en de kudde verstoot hem. Sjamhat neemt hem mee naar de stad, maar eerst kleedt zij hem en brengt hem naar een herdershut. Hij leert brood eten en bier drinken. 's Nachts verjaagt hij de wilde dieren; hij is beschaafd geworden.

Uit 7000 v.C. zijn overblijfselen gevonden van leemhuizen en bewijzen van het houden van vee zoals schapen, geiten en varkens. Vanaf 6000 vindt een invasie vanuit het noorden plaats van agrarische volken, hieruit ontstaat het Hassuna-volk dat leefde in het noorden van Mesopotamië van ca. 6000-5250 v.C., in dorpen met meestal niet meer dan 500 inwoners. Deze landbouwers vestigden zich in het noorden omdat daar genoeg regen viel voor vormen van "droge" landbouw. Zij gebruikten maalstenen en bakovens. Dit volk aanbad vrouwelijke goden. In kleitabletten werd spijkerschrift gebruikt voor de boekhouding.  

5000 v.C werd Eridu  gesticht in zuid-Mesopotamië, ca. 10 kilometer ten zuidoosten van Ur.   De stad was de meest zuidelijke nederzetting  van steden met een architectuur van ronde gebouwen. In 1948 ontdekte  men een tempel, die waarschijnlijk was gewijd aan de watergod Ea. Verder is een ziggurat opgegraven uit het 3e millennium v.C., waaronder zich 18 religieuze gebouwen bevonden.    In de Sumerische koningslijst wordt Eridu weergegeven als de eerste vestigingsstad der god/koningen: "Nadat het koningsschap uit de hemel was neergedaald, werd het gevestigd in Eridu. In Eridu werd Alulim koning en regeerde 28800 jaren. Alaljar regeerde 36000 jaren, twee koningen die samen 64800 jaren regeerden. Toen viel Eridu en werd het koningsschap verplaatst naar Bad-Tibira". 

Daar bij vergeleken is Methusalem een kleuter.

Na 4000 v.C. vestigden zich Sumeriërs in het zuidelijk deel van het Tweestromenland. Er ontstonden stadstaten. Vooral Uruk werd groot en machtig. In ca 3100 v.C. heerste daar koning Gilgamesj. In de stad stonden grote tempelgebouwen, het Eanna-complex.

Er was een uitgebreid ambtelijk apparaat  dat de tempelvoorraden beheerde met ambtszegels voor verzegeling van de voorraadvaten  

Het telsysteem ontwikkelde zich via  tokens naar tabletten waarop eerst nog de tokens symbolisch werden weergegeven, (ingekrast met spijkers en griffels in zachte klei) en later in spijkerschrift de boekhouding en administratie werd gedaan. Door dit boekhoudkundig systeem en lexicografische opsomming van semantische geordende woorden, was dit de basis van de latere Babylonische wetenschap. 

De Assyrisch-Babylonische letterkunde werd bekend in het midden van de negentiende eeuw. De ontcijfering van het moeilijke spijkerschrift maakte duidelijk dat het ging om een Semitische taal. Daarvan wist men redelijk veel, zodat de interpretatie van de teksten sneller ging dan het decoderen van de in klei bewaarde afdrukken. Men schreef in lettergrepen, groepen van klanken. Een probleem bleek dat één teken op verschillende manieren gelezen moet worden, afhankelijk van de context en dat één lettergreep met verschillende tekens geschreven kan worden. Men twijfelde er zelfs aan of de ontcijfering juist was. In Engeland werden vier taalgeleerden, onafhankelijk van elkaar, aan het werk gezet met eenzelfde tekst. De vertalingen leken zo zeer op elkaar dat men besloot dat de interpretatie van de tekens overeenstemde met de feitelijke, historische betekenis. 

In het zelfde schrift vond men tabletten met een Akkadische of Sumerische taal. Men vond gelukkig ook tweetalige lijsten met de Semitische vertaling van Sumerische woorden.

De eerste adekwate grammatica van het Sumerisch verscheen in 1923. In dat boek van Arno Poebel waren niet alle grammaticale problemen opgelost  en dat is nog steeds niet zo volgens Herman Vanstiphout, aan wie ik hier veel ontleen. Er werden steeds nieuwe kleitabletten gevonden en langzamerhand bleek dat aan het begin van het tweede millenium voor het begin van onze jaartelling een geheel eigen literatuur te vinden was in de steden van het zuiden van Mesopotamië.

Aan dertig universiteiten, ook hier in Groningen, wordt onderzoek gedaan naar de Sumerische literaire overlevering. Deze betreft vooral de eigen geschiedenis. Er zijn legendarische verhalen over de grote vorsten van de oeroude dynastie van Uruk: Emmerkar, Lugalbanda en Gilgamesj.

Men denkt dat de Sumerische letterkunde de oudst geschreven letterkunde ter wereld is. De Sumeriërs zouden kort vóór 3000 v. C als eersten in het Westen het schrift uitgevonden hebben. 

Maar misschien is tekst nog veel ouder.

Het kardinaalteken, ook hekje genoemd, is een teken op het toetsenbord van een computer of het toetsenblok van een telefoon. Het heeft verschillende betekenissen en toepassingen.

Het teken is vooral bekend door het gebruik ervan op telefoons, als afsluitsymbool of als teken voor een nieuw begin. Bijvoorbeeld: "Typ uw code in, gevolgd door het hekje."

In Twitter spreekt men over een 'hashtag' of 'hekwerk'. Dit wordt gebruikt om in de Tweet de zoekwoorden aan te duiden om de zichtbaarheid van de Tweet via de zoekmachine te bevorderen.

Onlangs verscheen een artikel in het blad Science over het werk van Genevieve von Petzinger. Zij onderzocht met behulp van de computer inscripties in grotten. De afbeeldingen van jachttaferelen in grotten werden al grondig bestudeerd, maar de geometrische tekens leken nog te ingewikkeld. Von Petzinger verzamelde de tekens  van 146 grotten in een database van 5000 tekens.en analyseerde de overeenkomsten. Het blijkt te gaan om 35.000 jaar oude tekens. Er waren 26 tekens, waaronder het ‘hekje’, die steeds terugkwamen over de hele wereld.Wij kennen geen beschavingen van die tijd. Men dacht dat de oudste schriftelijke tekens dateerden van 5000 tot 6000 jaar geleden. De tekens werden gemaakt door jager-verzamelaars. De vraag is natuurlijk of er systeeem zit in de tekens en of we mogen spreken van taal? Is er een syntaxis? De eerste vraag beantwoordt Von Petzinger positief. De tekens communiceren, maar wat ze betekenen weten we niet. Het feit dat de tekens over zo’n lange tijd  en over zo’n groot gebied steeds weer voorkwamen, wijst er op dat het gaat om een bewuste keus: voorwaarde voor een schrijftaal is de conventie. Sommige tekens komen heel vaak samen voor. Samen lijken ze meer te betekenen dan apart, alsof ze een samengesteld woord of begrip vormen. Er zijn ook grotten zonder afbeeldingen, maar met de tekens. Zouden de tekens de functie van de afbeeldingen hebben overgenomen? De tekening van een dier wordt vervangen door de naam van het dier? Er werden afbeeldingen gevonden van een mammoet, waarbij een W-teken boven de slagtanden was gekrast. Het teken zou een pictogram kunnen zijn; dit is een fase op weg naar een schrijftaal. 

Symbolisch denken is essentieel in de ontwikkelingsgeschiedenis van de mens.  Hoe en wanneer is dat tot stand gekomen? Was er een creatieve explosie, een plotselinge verbetering van de hersenen, die niet aan de anatomie van de botten is af te lezen? Verbeterde de kwaliteit en hoeveelheid van het voedsel? Onze voorouders gingen kennelijk effectiever gebruik maken van de beschikbare bronnen, waardoor het denkvermogen weer toenam.

We denken dat pas de Neanderthaler en de Cro-Magnon-mens het vuur beheersten om te koken, maar oudere mensensoorten kenden ook al vuur.

Zo had je zo’n 1.7 miljoen geleden de homo ergaster. Er is wetenschappelijk bewijs gevonden dat sommige stammen vuur gebruikten om roofdieren te verjagen en misschien konden ze het al zelf maken.  

200.000 jaar geleden verscheen de homo sapiens. De samenleving werd gestructureerder en er kwamen culturele regels.

Vormen de 11.000 jaar oude steencirkels in het Turkse Göbekli Tepe de allereerste tempel? Ze doen in elk geval denken aan de resten van een heiligdom.

De oudste resten op de plaats van Stonehenge zijn van 8000 v.C.

Rond 5000 v.C.deed de wereld van de goden al denken aan die van de bekende oudheid.

An of Anum was de God van de hemel, de vader of het hoofd van de goden. Antum was zijn echtgenote.

Aruru schiep de mens uit klei.

Sjamasj is de zonnegod; zijn echtgenote is Aya (verwant met de Griekse Eos, ochtendgloren.  Hij overwint de duisternis en het kwaad.

 In die hoedanigheid werd hij bekend als de god van rechtvaardigheid en gelijkheid en was de rechter van zowel goden als mensen. (Volgens de legende  kreeg de Babylonische koning Hammurabi  zijn code van de wetten van Sjamasj.)  

 Als gouverneur van het hele universum werd hij afgebeeld, gezeten op een troon, in zijn hand de symbolen van recht en gerechtigheid, een staf en een ring.  

We kunnen hem vergelijken met Appollo.

Ea of Enki is de god van de wijsheid, van techniek en kennis. Hij trekt steeds de partij van de mensen. Zijn woonplaats is het water onder de aarde. (Grieks: Abyssos) Zijn echtgenote is Ninki.

Ellil of Enlil is de oppergod, de bestuurder. Hij is de voorzitter van de godenraad. De naam Ellil komt van het Semitisch en is etymologisch verwant met Allah. Enlil zou met wind of lucht te maken hebben.

Eresjkigal is de meesteres van de onderwereld. Nergal verblijft daar, God van de verwoesting.

Inana of Isjtar is de dochter van An en samen met haar vader meesteres van Uruk. Godin van sexualiteit en oorlog. Eén van haar geliefden is de jaarlijks stervende en herrijzende herdersgod Tammoetz. Eén van de belangrijkste toegangspoorten naar Babylonië (Babel, 'Poort van god') was de Isjtar-poort. (Nu te zien in Berlijn.)  Haar naam kan worden vertaald als 'ster', maar wordt soms ook vertaald als baarmoeder.  Ze wordt wel Irninitum (razende leeuw) genoemd; ook labattu (leeuwin) en klaagster. De ochtend- en avondster horen bij haar als oorlog en liefde. Vergelijk met Venus.

Isjtar ligt ten grondslag aan de west-Semitische Astarte, en aan vele Griekse godinnen zoals Athene of Aphrodite. Ook wordt haar naam in verband gebracht met de Germaanse Ostara, de naamgeefster van het paasfeest in Duitsland en Engeland (Ostern of Easter). Het verhaal van Esther en haar oom Meredoch in de bijbel is een verbasterde weergave van Isjtar en de Babylonische oppergod Mardoek. Wat betreft Isjtars aspect als hemelgodin en verzorgster van de levensboom, en motieven als de dierenriem en de waterkruik met het levenswater vertoont Isjtar overeenkomsten met de Egyptische Noet. 

Ninsun is de goddelijke moeder van Gilgamesj. Zijn vader was de vorige koning Lugalbanda.

Ninurta is Heer Aarde, god van de oorlog. Zijn naam is verwant met de bijbelse Nemrod.

Nisaba: godin van de schrijfkunst en het graan. (Het lezen van de aren; 'legere' is verzamelen van halmen en letters. College.

Sjakkan: god van de wilde dieren in de steppe.

Als Gilgamesj en zijn nieuwe vriend het monster van de Libanon, de bewaker van  het heilige cederwoud, Chumbaba, heeft verslagen, wordt hij overmoedig. Isjtar is onder de indruk van zijn heldenmoed en biedt zich aan. Het was overigens gebruik dat de koning ritueel met de hoogste priesteres verkeerde, om de vruchtbaarheid van het land te verzekeren. Niet zelden werd daarna de koning geofferd. Denk aan de bidsprinkhaan die na de paring door zijn gemalin wordt opgepeuzeld. In de evolutie worden soms dingen herhaald.

Isjtar zegt: 'Kom Gilgamesj, en wees mijn minnaar! / Schenk mij de vrucht van jouw wellust! / Word mijn gemaal; ik zal jouw gade zijn. / Ik laat voor jou optuigen een karos van lazuursteen  en goud, / Met gouden wielen, met hoornen van amber! ' Ze belooft hem nog veel meer rijkdom en vruchtbaarheid. Zijn dieren zullen zeer vruchtbaar zijn, zoals we dat uit bijbelbeloften kennen.

Gilgamesj echter vraagt: 'En wat gaat mij dat kosten als ik jouw minnaar word?

Wie zou jou willen huwen? / Jij bent een oven die bij de minste koude dooft; / Een latwerkdeur die wind noch bries tegenhoudt.'

Hij noemt nog mee negatieve vergelijkingen en hij noemt alle vorige minnaars die het slecht vergaan is, bijvoorbeeld: 'Jij beminde even de schitterende allallu-vogel, / Maar toen ving jij hem, en brak zijn vleugel: / Nu verschuilt hij zich in het woud en roept: "Ach, mijn vleugel!"'

Isjtar is woedend. Welke vrouw die zich aanbiedt zou dat niet zijn als haar beoogde minnaar haar vergelijkt met een koude oven?

Ze gaat naar haar vader Anu en vraagt om de hemelstier, die Gilgamesj moet doden en als haar vader dat niet wil, dreigt zij de deuren van de onderwereld te vernielen en de doden vrij te laten, zodat zij talrijker worden dan de goden. Dan moet Anu wel toegeven. Gilgamesj en Enkidu doden echter de hemelstier en Enkidu gooit zelfs een poot met bil in het gezicht van Isjtar.  Dat komt hem duur te staan, want hij wordt ziek en sterft.

De Liagre Böhl gaf in 1958 een mooie vertaling uit van het epos. Ik ontleen het volgende aan zijn inleiding.

Op 3 december 1872 hield George Smith voor een geleerd genootschap van bijbelse archeologen in Londen een lezing die sensatie verwekte. Hij vertelde hoe hij op scherven van oude Babylonisch-Assyrische kleitafeltjes het verhaal van de zondvloed had gevonden, maar het bijzondere was dat dit verhaal ouder was dan het bijbelse van Noach. Vandaar de sensatie natuurlijk.

Er was nog veel meer: ongeveer twintigduizend kleitabletten, volgeschreven met een fijn ingegrift spijkerschrift waren gevonden in de puinhopen van het paleis van de Assyrische koning Assurbanipal in Ninive. 

De redaktie van een Londense krant gaf de jonge Smith geld om nog meer te zoeken en naar Londen te brengen. Binnen een week had hij succes met een nieuwe opgravingscampagne. Vier jaar later stierf deze pionier op 36-jarige leeftijd.

Het gevonden zondvloedverhaal maakte deel uit van een veel groter dichtwerk dat Assurbanipal op twaalf kleitafels voor zijn bibliotheek had laten overschrijven. Dat grote dichtwerk is een epos in twaalf zangen, waarvan Gilgamesj, de koning van de Zuid-Babylonische stad Uruk, de hoofdpersoon is. Het verhaal is de oudst bekende roman van onze beschaving: het vertelt de geschiedenis van een machtige, overmoedige en zich misdragende koning, die met een vriend op avontuur gaat, heldendaden verricht, maar ook geconfronteerd wordt met zijn sterfelijkheid, gestraft wordt, tot inkeer komt en terugkeert naar zijn stad Uruk en daarna een rechtvaardige en wijze bestuurder wordt. De stad Uruk is het bijbelse Erech, een der steden van de grote jager Nemrod uit het boek Genesis.

Het verhaal van Gilgamesj is oud: de vroegste mythen gaan terug tot ver in het derde millenium voor het begin van onze jaartelling; 5000 jaar oud dus, maar de stof is ongetwijfeld ouder. De Oud-Babylonische fragmenten zijn van 1730 v.Chr. 

Het verhaal is ouder dan de uittocht van de Israëlieten uit Egypte, ouder dan de verwoesting van Troye door de Acheeërs.

De grondgedachte van het epos is de geleidelijke innerlijke loutering van de held, door de invloed van de zonnegod Sjamasj, de god van waarheid en recht, waarbij hij zich afkeert van de godin van oorlog en liefde Isjtar. Je kunt modern interpreteren: het is een verhaal over de levensloop van de mens, van verlangen, hoogmoed en drift naar rust en aanvaarding, van Isjtar naar Sjamasj. Alle mythen leren ons: 1. Ken u zelve; 2. Doe wat je ten diepste wilt; 3. Accepteer je beperkingen; 4. Laat los, tenslotte je leven. Gilgamesj legt zich neer bij zijn sterfelijkheid.

Er is een wending van jacht en rondzwerven naar landbouw en vaste woonplaats, van vrijheid naar organisatie. Door de geregelde landbouw zijn graanschuren nodig, zijn bewaarsystemen noodzakelijk met de daarbij behorende boekhouding. 

Het verhaal begint en eindigt in de stad Uruk. De bevolking is Sumerisch. De Sumeriërs waren in de historische tijd en de onmiddellijk hieraan voorafgaande preliteraire periode bewoners van het zuiden van het Tweestromenland, Mesopotamië. Zij zijn volgens Herman van Stiphout ‘de scheppers van de eerste urbane beschaving ter wereld, een beschaving die al vroeg sterk gearticuleerd en gesofisticeerd was, en geconcentreerd in zeer grote stadskernen.’ In een noot voegt hij er aan toe: ‘Rond 4300 v.C besloeg de stad Uruk 75 hectare, later uitgegroeid tot ruim 100. (...) Rond 3000 was alleen al het omwalde gedeelte van Uruk 55 hectare groot; dit is ruim tweemaal zo groot als Athene na de uitbreiding door Themistocles (ca 500 v.C.) en half zo groot als het Rome van Hadrianus (110 n.C.)!’

In een recent boek van Carolyn Steel, De hongerige stad’, staat dat Uruk in 3500 v.C. goed georganiseerde, gemeentelijke tuinderijen had.

Er is ook een wending van buik naar hoofd, van gevoel naar verstand, van lust naar beheersing. We zien dat later bij de Grieken in de tegenstelling tussen Apollo en Dionysus, met de daarbij passende dichotomie: ratio - emotie, licht - donker, woord - dans, beheersing - extase, waarheid en recht - geheimen, orde - chaos.

In het verhaal is er eerst de loutering van het zingenot door zijn vriendschap met de natuurmens Enkidu. Henk Kauffman wees me er op dat Enkidu wellicht een laatste exemplaar vertegenwoordigt van of beter een verwijzing is naar een ouder evolutionair stadium, te vergelijken met de Neanderthaler tegenover de homo sapiens. 

De loutering bereikt haar climax in de afwijzing van Isjtar, godin van wellust, nog beschermster van de oude stad. In de tweede helft van het verhaal is er de loutering van zijn hoogmoed.

Waarom stichtte men een stad in Zuid-Mesopotamië? Het land is vlak en nat. Er groeit riet in de natte delen en bijna niets in de droge delen. In de zomer is het al vroeg 35 tot 40 graden. Er komen verschrikkelijke zandstormen voor en onweer die beide dagen kunnen duren.

De bewoners moesten het allemaal goed organiseren. De ontwikkeling van het schrift was daarbij een belangrijke voorwaarde. Het gebruikte materiaal was uiteraard riet en klei.

De stad is de essentie en het summum van de beschaving. Onder ‘stad’ moet men verstaan: een op regels berustende en goed georganiseerde samenleving. Daar horen duurzame en publieke bouwwerken bij. Er is een bestuur dat de familieverbanden overstijgt. De samenleving van verschillende groepen vraagt een collectief bewustzijn. Het centrum van de stad is een tempel: godsdienstig, financieel, bestuurlijk en sociaal van belang. Naast de tempel komt het paleis, centrum van seculiere macht.

De verschillende steden met hun landbouw- en weidegronden worden van elkaar gescheiden door woestijnen en watervlakten. Ze zijn verbonden door rivieren en kanalen.

Men leeft van landbouw en veeteelt en handel.

De tempel legt het concrete verband met de hemel, waar zijn ‘echte’ vorm, zijn ME (zoiets als ziel) zich bevindt.

Elke stad heeft zijn eigen belangrijkste (bescherm)goden. Uruk kende Anum (Hemel) en Isjtar (Oorlog, Liefde). Onder invloed van Gilgamesj werd Sjamasj (Recht) de hoofdgod.

Bij de Grieken werd Aphrodite godin van sexualiteit en liefde, vruchtbaarheid en Mars de god van oorlog. Athene is godin van de wijsheid en godin van de kunst. Daarnaast wordt ze vaak genoemd als godin van de krijgskunst en vrede. Oorlog vraagt om verstand, om taktiek.

Heeft de overgang van Isjtar naar Sjamasj, van hart naar hoofd, van emotie naar inzicht ook te maken met een overgang van matriarchaat naar patriarchaat?

Van een primitieve landbouwcultuur naar een stadscultuur. De stad stelt regels, die  opgesteld en nagevolgd moeten worden, die om beheersing vragen. 

In de steppen van Centraal Azië leefden de Ariërs, patriarchale ruitervolkeren.  Zij aanbaden de Zon en het vuur. Mannelijke waarden, strijd en overheersing, zijn in deze cultuur dominant.  Overigens kennen we van onze voorouders het verschil tussen chimpansee’s en bonobo’s. De eerste zijn agressief; zij lossen problemen op met strijd. De tweede soort zoekt het in knuffelgedrag.

Het is niet ondenkbaar dat verschillende homoniden afstammen van verschillende aapsoorten.

Chimpansees voeren oorlog, waarbij ze hun territorium uitbreiden door andere chimpansees gewoon dood te slaan. Een groep mannetjesapen, een peloton, verkent het terrein en overvalt groepjes chimpansees van andere troepen, waarna de grotere troep de macht in het gebied overneemt.

Aap-wetenschappers weten al langer dat sommige chimpansees, ook die van Ngogo, jachtpartijen op vooral franjeapen organiseren, om meer eiwitten binnen te krijgen. De chimpansees van Ngogo blijken zulke bekwame jagers te zijn dat ze meer dan twintig franjeapen tijdens één jachtpartij kunnen doden.

In  het Midden Oosten zou een matriarchale cultuur worden vernietigd. We weten daar niet zo veel van omdat het schrift pas ontstaat als het nodig is voor de boekhouding van allerlei landbouwprodukten.

 Er vindt een verschuiving plaats van vrouwelijke goden naar mannelijke. Bij de Joden werd aanvankelijk Asherah vereerd. Later verscheen de patriarchale God Jahweh van het Oude Testament.  Nog later bij de arabieren Allah.

De verschillen tussen beide culturen doordesemen het gehele leven. Zo zijn matriarchale culturen cyclisch, holistisch; patriarchale lineair en atomistisch. Met enige overdrijving kunnen we allerlei begrippen tegenover elkaar stellen:

Matriarchaal	Patriarchaal
Verbondenheid	Onafhankelijkheid
Duisternis	Licht
Goed en Kwaad	Goed tegenover Kwaad
Geen privé eigendom	Privé eigendom
Groepshuwelijk	Monogaam huwelijk
Mens behoort aan de aarde	Aarde behoort aan de mens
Natuur in balans	Exploitatie van natuur
Empirisch, irrationeel	Natuurwetenschappelijk, rationeel
Maan	Zon
Seksualiteit goed	Seksualiteit zondig
Menstruerende vrouw positief	Menstruerende vrouw onrein
Slang positief (regeneratie)	Slang negatief (verleider)

Rond 4.000 v.Chr. vond een klimaatsverandering plaats in de Sahara en Centraal Azië waardoor de bestaande agrarische matriarchale culturen moesten plaatsmaken voor patriarchale culturen van ruitervolkeren.    

De mythe over het paradijs en de tuin van Eden waarin mensen vreedzaam leefden, heeft hier mee te maken. Dat paradijs zou hebben bestaan en wel in de matriarchale en groene Sahara van voor 4000 v.Chr. Het was de tijd dat mannen en vrouwen zonder taboes en onderdrukking vreedzaam samenleefden.  

 Met het patriarchaat ontstond seksuele repressie en dus seksueel misbruik. Seksualiteit werd gekoppeld aan overheersing en geweld. De vrouw werd het privé bezit van de man. Zij moest haar charme voor anderen, buitenshuis, bedekken. In bed stond zij tot beschikking van de man. Het begrip ‘verkrachting binnen het huwelijk’ was onbekend. Een goede vrouw kende haar plicht. Nog in de twintigste eeuw, in Nederland, ving Rikus Waskowsky, liggend in zijn boot naast de boot van een beroepsschipper, een eenzijdig gesprek op van de schippersvrouw die zich ‘s morgens in bed richtte tot haar man – en het klinkt extra rauw in het Gronings: ‘Most hom nog bruken / of ken ‘k ‘t corset aandoun?’ Vooral het gebruik van het persoonlijk voornaamwoord  schokte me, toen ik dat las.

 In de patriarchale samenleving worden godinnen als gevaarlijk voorgesteld. Isjtar in het Gilgamesj-epos is daarvan een mooi voorbeeld. We hoorden het toen Gilgamesj haar afwees.

Als de hemelstier naar de aarde wordt geleid verdort alles. 'De hemelstier snoof en er opende zich een kloof / Honderd mannen van Uruk stortten daarin.' En nog eens, maar dan tweehonderd. Enkidu grijpt hem bij zijn horens en Gilgamesj steekt zijn mes in de nek. 'Toen zij de hemelstier gedood hadden / Rukten zij zijn hart uit en plaatsten dat voor Sjamasj. / Zij gingen achteruit, knielden neer voor de Zonnegod.'

Maar Isjtar wreekt zich op Enkidu: de hemelstier heeft hem vergiftigd en hij moet sterven. Gilgamesj rouwt langdurig. Hij beseft dat hij zelf ook sterfelijk is en trekt er op uit om het kruid van de onsterfelijkheid te vinden. Na veel avonturen krijgt hij het diep duikend te pakken, maar als hij zich later wast vóór hij in Uruk terugkomt, wordt het gestolen door een slang. Het dier stroopte zijn oude vel af en verdween. Gilgamesj moest met lege handen terugkeren. Hij legt zich uiteindelijk neer bij het verlies en heerst nog lang als een wijze koning over de stad.

==

Literatuur:

Het Gilgamesj epos, Dr. F.M.Th. De Liagre Böhl, Manteau 1958

Koning Gilgamesj, Hans Hagen, Van Goor 1985

Gilgamesj, Een zoektocht naar onsterfelijkheid, Theo de Feyter, Vrij Geestesleven 1991

Helden en goden van Sumer, Herman van Stiphout, Sun 1998

Het epos van Gilgamesj, Herman van Stiphout, Sun 2001

De man uit Oeroek, Remco Ekkers, 2011

The Evolution of Consciousness

Before we can begin to consider the evolution of consciousness, we have to ask when consciousness first arose. Are human beings alone conscious, or are other creatures also conscious? Is an animal such as a dog, for example, conscious?
Dogs may not be aware of many of the things we are aware of. They are not conscious of much beyond their immediate world, the world defined by the span of their senses. They know nothing of lands beyond the oceans, or the space beyond the earth. Nor can dogs be aware of much beyond the present time. They know nothing of the course of history, or where it might be headed. They are not aware of their inevitable death in the same way that we are. They do not think to themselves in words, and they probably do not reason as we do. And they do not seem to have the self-awareness that we do; they certainly do not get caught up in concern for their own self-image, with all the strange behaviors that engenders. But this does not mean that dogs have no awareness at all.
Dogs experience the world of their senses. They see, hear, smell, and taste their world. They remember where they have been. They recognize sounds. They may like some people or things, and dislike others. Dogs sometimes show fear, and at other times excitement. When asleep, they appear to dream, feet and toes twitching as if on the scent of some fantasy rabbit. They clearly are not just a biological mechanism, devoid of any inner experience. To suggest that they are not conscious is absurd -- as absurd as suggesting that my neighbour across the street is not conscious.
Where dogs differ from us is not in their capacity for consciousness but in what they are conscious of. Dogs may not be self-aware, and may not think or reason as we do. In these respects they are less aware than we are. On the other hand, dogs can hear higher frequencies of sound than we do, and their sense of smell far surpasses our own. In terms of their sensory perception of the world around, dogs may be considered more aware than humans.
A useful analogy for understanding the nature of consciousness is that of a painting. The picture itself corresponds to the contents of consciousness; the canvas on which it is painted corresponds to the faculty of consciousness. An infinite variety of pictures can be painted on the canvas; but whatever the pictures, they all share the fact that they are painted on a canvas. Without the canvas there would be no painting.
The pictures that are painted on the canvas of consciousness take many forms. They include our perceptions of the world around, our thoughts, our ideas, our beliefs, our values, our feelings, our emotions, our hopes, our fears, our intuitions, our dreams and fantasies -- and more. But none of this would be possible if we did not in the first place possess the capacity for consciousness. Without it there would be no subjective experience of any kind.
Are All Creatures Conscious?
If dogs have the faculty of consciousness, then by the same argument so must cats, horses, deer, dolphins, whales, and other mammals. Why else would we require veterinarians to use anesthetics?
If mammals are conscious beings, then I see no reason to suppose birds are any different. Some parrots I have known seem as conscious as dogs. If birds have the capacity for consciousness, then it seems natural to assume that so do other vertebrates -- alligators, snakes, frogs, salmon, and sharks. What they are conscious of may vary considerably. Dolphins "see" the world with sonar; snakes sense infrared radiation; sharks feel with electric senses. The pictures that are painted in their minds may vary considerably; but, however varied their experiences, they all share the faculty of consciousness.
Where do we draw the line? At vertebrates? The nervous systems of insects may not be as complex as ours, and they probably do not have as rich an experience of the world as we do. They also have very different senses, so the picture that is painted in their minds may be totally unlike ours. But I see no reason to doubt that insects have inner experiences of some kind.
How far down do we go? It seems probable to me that any organism that is sensitive in some way to its environment has a degree of interior experience. Many single-celled organisms are sensitive to physical vibration, light intensity, or heat. Who are we to say they do not have a corresponding degree of consciousness?
Would the same apply to viruses and DNA? Even to crystals and atoms? The philosopher Alfred North Whitehead argued that consciousness goes all the way down. He saw it as an intrinsic property of creation.
Consciousness and Biological Evolution
If all creatures are conscious in some way or other, then consciousness is not something that evolved with human beings, or with primates, mammals or any other particular degree of biological evolution. It has always existed. What emerged over the course of evolution were the various qualities and dimensions of conscious experience -- the contents of consciousness.
The first simple organisms -- bacteria and algae -- having no senses, were aware in only the most rudimentary way: no form, no structure, just the vaguest glimmer of awareness. Their picture of the world is nothing but an extremely dim smudge of colour -- virtually nothing, compared to the richness and detail of human experience.
When multicellular organisms evolved, so did this sensing capacity. Cells emerged that specialized in sensing light, vibration, pressure, or changes in chemistry. These cells formed sensory organs, and as they developed, the ability to take in information increased. Eyes are not only sensitive to light; they react differently to different frequencies, and can tell from which direction the light is coming. The faintest smudge of the bacterium's experience had begun to take on different hues and shapes. Forms had begun to emerge on the canvas of consciousness.
Nervous systems evolved, processing this data and distributing it to other parts of the organism. Before long, the flow of information required a central processing system, and with it a more integrated picture of the world appeared. As brains evolved, new features were added to consciousness. With reptiles the limbic system appeared, an area of the brain associated with emotion. Feeling had been added.
In birds and mammals the nervous system grew yet more complex, developing a cortex around it. With the cortex came other new abilities. A dog chasing a cat around a corner holds some image in its mind of the cat it can no longer see. Creatures with a cortex have memory and recognition; they can pay attention and show intention.
With primates the cortex grew into the larger, more complex neo-cortex, adding yet more features to consciousness. The most significant of these was the ability to use symbols. Not only did this ability enable simple reasoning, it also led to a new form of communication -- symbolic language.
Chimpanzees and gorillas may not be able to speak as we do, but this is not because they lack something in their brains; they lack a voice. They have no larynx, or voice-box, and cannot move their tongues as freely as we can. But they can use other forms of symbolic language. When taught sign language, such as that used by the deaf, they show a remarkable ability to communicate. Coco, a gorilla in California, now has a vocabulary of more than a thousand words, and composes sentences in sign language.
Language and Consciousness
For one reason or another, human beings evolved slightly differently. We have a well-developed voice-box, and after the first year of life the tongue frees up, permitting the complex sounds necessary for speech. With these two seemingly small advances, everything changed.
Being able to speak allows us to share our experiences with each other. Whereas a dog learns principally from its own experience, and builds up its knowledge of the world from scratch, we can learn from each other. We can build up a body of collective knowledge and pass it on from one generation to another -- the foundation of a cohesive society.
This new ability has expanded our consciousness in several ways. Our experience of space expanded as we learnt of events beyond our immediate sensory environment. And as we learnt of events that had happened before our own lives, our experience of time expanded.
As well as using speech to communicate with each other, we can also use it to communicate with ourselves, inside our own minds. We can think to ourselves in words. Of all the developments that came from language, this has probably been the most significant.
Thinking allows us to conjure up associations to past experiences. When we think of the word "tree", images of trees readily come to mind. Or if we think of a person's name, we may find ourselves remembering past experiences with that person. Other creatures may well experience associations to past experiences, but their associations are almost certainly determined by their immediate environment; what is out of sight is out of mind. Thought liberated human beings from this constraint. We can deliberately bring the past back to mind, independently of what is happening in the present.
In a similar way, thinking expanded our appreciation of the future. We can think about what might or might not happen, make plans and take decisions. A new inner freedom had been born -- the freedom to choose our future and so exercise a much greater influence over our lives.
Thinking in words opened our minds to reason. We could ask questions: Why do stars move? How do our bodies function? What is matter? A whole new dimension had been added to our consciousness -- understanding. We could form hypotheses and beliefs about the world in which we found ourselves.
We could also begin to understand ourselves. We could think about our own conscious experience. We became aware not only of the many aspects and qualities of our consciousness, but also of the faculty of consciousness. We are aware that we are aware -- conscious of the fact that we are conscious.
Consciousness could now reflect not only upon the nature of the world it experienced, but also on the nature of consciousness itself. Self-reflective consciousness had emerged.
Self-consciousness
As we reflect upon our own consciousness, it seems that there must be an experiencer -- an individual self that is having these experiences, making all these decisions, and thinking all these thoughts. But what is this self? What is it really like? What does it consist of?
Questions such as these have intrigued and puzzled philosophers for centuries. Some, like the Scottish philosopher David Hume, spent much time searching within their experience for something that seemed to be the true self. But all they could find were various thoughts, sensations, images and feelings. However hard we look, we never seem to find the self itself.
Not finding an easily identifiable self at the core of our being, we look to other aspects of our lives for a sense of identity. We identify with our bodies, with how they look, how they are dressed, and how they are perceived by other people. We identify with what we do and what we have achieved; with our work, our social status, our academic qualifications, where we live and who we know. We derive a sense of who we are from what we think, our theories and beliefs, our personality and character.
There is, however, a severe drawback to such a sense of self. Being derived from what is happening in the world of experience, it is forever at the mercy of events. A person who draws a strong sense of identity from their work may, on hearing that their job is threatened, feel their sense of self is threatened. Someone else, who identifies with being fashionably dressed, may buy a new set of clothes every time the fashion changes, not because they need new clothes, but because their sense of self needs to be maintained. Or if we identify with our views and beliefs we may take a criticism of our ideas to be a criticism of our self.
Any threat to our sense of self triggers fear. Fear is of great value if our physical self is being threatened. Then we need to have our heart beat hard, our blood pressure rise, and our muscles tense. Our survival may depend on it. But this response is totally inappropriate when all that is being threatened is our psychological self.
Having our bodies repeatedly put on full alert is a principal cause of stress. We can easily end up in a permanent state of tension, opening us up to all manner of physical illnesses. Our emotional life may suffer, leading to anxiety or depression. Our thinking and decision making can likewise deteriorate.
Fear also leads to worry. We worry about what others might be thinking of us. We worry about what we have done or not done, and about what might or might not happen to us. When we worry like this, our attention is caught up in the past or the future. It is not experiencing the present moment.
Perhaps the saddest irony of all is that this worry prevents us from finding that which we are really seeking. The goal of every person is, in the final analysis, a comfortable state of mind. Quite naturally, we want to avoid pain and suffering, and feel more at peace. But a mind that is busy worrying cannot be a mind that is at peace.
Other animals, not having language, do not think to themselves in words, and do not experience many of the worries that we do. In particular, they do not experience all the worries that come from having a vulnerable sense of self. They are probably at peace much more of the time. Human beings may have made a great leap forward in consciousness, but at our present stage of development we are no happier for it -- quite the opposite.
Transcending Language
There is, it would appear, a downside to language. Language is invaluable for sharing knowledge and experience -- without it human culture would never have arisen. And thinking to ourselves in words can be very useful when we need to focus our attention, analyze a situation, or make plans. But much of the remainder of our thinking is totally unnecessary.
If half my attention is taken up with the voice in my head, that half is not available for noticing other things. I don't notice what is going on around me. I don't hear the sounds of birds, the wind, or creaking trees. I don't notice my emotions, or how my body feels. I am, in effect, only half-conscious.
Just because we have the gift of being able to think in words does not mean that we have to do it all the time. Many spiritual teachings seem to have recognized this. In Buddhism, for example, students are often advised to sit with a quiet mind, experiencing "what is" without naming it in words or putting it into some category -- to see a daffodil as it is, without the labels "daffodil", "flower", "yellow" or "pretty". To see it with the mind in its natural state, before language was added to our consciousness.
Sat Chit Ananda
Returning the mind to this simple pre-linguistic state of consciousness is not easy. A lifetime of conditioning makes it hard to stop thinking and let go. This is why many spiritual teachings include practices of meditation designed to quieten the voice in the head, and bring us to a state of inner stillness. In Indian philosophy, this state is called samadhi, "still mind".
Furthermore, it is said that when the mind is still, then one knows the real self, and the nature of this self is, according to the ancient Vedic teachings, sat-chit-ananda.
It is sat -- "the truth, unchanging, eternal, being". It is always there, whatever our experience. It never changes. It is not a unique self; it has no personal qualities. It is the same for everyone. It is the one undeniable truth -- the fact that we are conscious.
It is chit -- "consciousness". It is not any particular form or mode of consciousness, but the faculty of consciousness. It is that which makes all experience possible.
And it is ananda -- "bliss". It is the peace that passeth all understanding, that lies beyond all thought. It is the state of grace to which we long to return; from which we fell when we began to fill our minds with words.
This is the self that we have been seeking all along. The reason we have had such difficulty finding it was that we have been looking in the wrong place. We have been looking for something that could be experienced -- a feeling, a sense, an idea. Yet the self cannot be an experience. It is, by definition, that which is experiencing. It is behind every experience, behind everything I see, think, and feel.
What the mystical traditions around the world seem to be saying is that the self, that sense of I-ness that we all feel, but which is so hard to pin down or define, is actually consciousness itself. The pure self is pure consciousness -- the faculty of awareness common to all sentient beings.
Moreover, when we come to know this to be our true essential nature, our search for identity ends. No longer is there any need to buy things we don't really need, say things we don't really mean, or engage in any other unnecessary and inappropriate activities in order to reinforce an artificially derived sense of self. Now we discover a deeper inner security, one that is independent of circumstances and events. Here is the peace we have long been seeking. It is right here inside us, at the heart of our being. But as with the self, we have been looking for it in the wrong place -- in the world around.
Our Evolutionary Imperative
With the advent of human beings, the awakening of consciousness took a huge leap forward. Consciousness began becoming aware of itself. But at present this leap is only partially complete. We may be self-aware, but we have not yet discovered the true nature and potential of consciousness. In this respect our inner evolution has some way to go.
Throughout history there have been those who have evolved inwardly to higher states of consciousness. They are the saints and mystics who have realized the true nature of the self. Such people are examples of what we each have the potential to become. There is nothing special about them in terms of their biology. They are human beings, just like you and me, with similar bodies and similar nervous systems. The only difference is that they have liberated themselves from a limited, artificially derived sense of identity and discovered a greater peace and security within.
In the past the number of people who made this step was small, but the times we are living through make it imperative that many more of us now complete our inner evolutionary journey into full wakefulness.
The many crises that we see around us -- global warming, desertification, holes in the ozone layer, disappearing rainforests, polluted rivers, acid rain, dying dolphins, large-scale famine, a widening gap between the "haves" and the "have nots", nuclear proliferation, over-exploitation, and a host of other dangers -- all stem in one way or another from human self-centredness. Time and again we find decisions being made not according to the merits of the situation at hand, but according to the needs of the individual or special interest groups. Governments strive to hold on to power, businesses seek to maximize profit, leaders want to retain their status, and consumers around the world try to satisfy their own needs for identity and security. In the final analysis, it is our need to protect and reinforce an ever-faltering sense of self that leads us to consume more than we need, pollute the world around, abuse other peoples, and show a careless disregard for the many other species sharing our planetary home.
Even now, when we recognize that we are in great danger, we fail to take appropriate remedial action. We continue driving our cars, consuming dwindling resources, and throwing our waste into the sea because to do otherwise would inconvenience ourselves.
The global crisis now facing us is, at its root, a crisis of consciousness. The essence of any crisis, whether it be a personal crisis, a political crisis, or, as in this case, a global crisis, is that the old way of functioning is no longer working. Something new is being called for. In this case the old way that is no longer working is our mode of consciousness. The old mode is destroying the world around us, and threatening the survival of our species. The time has come to evolve into a new mode. We need to wake up to our true identity, to make the step that many saints and mystics have already made, and discover for ourselves the peace and security that lie at our core.
With the advent of human beings, evolution has ceased to be a blind affair governed by random genetic mutations. A new degree of freedom has appeared; we can think ahead and determine our own future. Our further evolution is now in our own hands -- or rather, in our own minds.
Our next step is to rise beyond the handicaps that came with the gift of language and discover who we really are. Then, free from the need to reinforce an artificially derived sense of identity, we will be able to act in accord with our true needs -- and with the needs of others and the needs of our environment.
Relieved of unnecessary fears, we will be in a much better state to cope with the many changes that we will undoubtedly see over the coming years. Liberated from unnecessary self-centeredness, we will be free to care for each other, to offer others the love we so much want for ourselves. And we will be in a much better position to build a new world -- one that is not so driven by this halfway stage in the unfolding of self-consciousness.
Our task is to manifest this change on earth, now -- both for our own sakes and for the sake of every other creature.

LITERATUURLIJST VAN DE SENIOREN ACADEMIE GRONINGEN

LITERATUURLIJST VAN DE SENIOREN ACADEMIE GRONINGEN

BEWUSTZIJN/BREIN, TOEKOMST, SPIRITUALITEIT, TAAL EN COMMUNICATIE


WALTER SCHÖNAU EN DICK MEIJER


BOEKEN EN INTERNETLINKS

[26.07.11, ongerubriceerde, op auteursnaam gerangschikte, herziene aangevulde versie

De toevoeging [UB] geeft aan dat het boek in de Groninger Universiteitsbibli¬otheek, [OB] in de Openbare Bibliotheek is, maar niet altijd in dezelfde uitgave


Aamodt, Sandra en Sam Wang: Welcome to your brain. New York: Bloomsbury 2008. Nedl. vert. Het geheim van het brein. Utrecht: Kos¬mos 2009. [OB]

Abbott, Derek [e.a]: Quantum aspects of life. London: Imperial College Press 2008.

Achterhuis, Hans: De erfenis van de utopie. Amsterdam: Ambo 1998. [UB, OB]

Andreasen, Nancy: Brave new brain. Conquering mental illness in the era of the genome. Oxford: Oxford UP 2001. [UB] Nedl. vert. Schitte¬rend nieuw brein. Psychiatrie in het tijdperk van het genoom. Amsterdam: Nieuwezijds 2002. [OB]

Andreasen, Nancy C.: The creating brain. The neuroscience of genius. New York: Dana Press 2005. [UB]

Armstrong, Karen: The case for God. What religion really means. London 2009. Nedl. vert. De kwestie God. Amsterdam 2009. [UB]

Karen Armstrong: Twelve steps to a compassionate life. New York: Borzoi Book 2010.

Austin, James H.: Zen and the brain. Toward an understanding of brain and con¬sciousness. Cam¬bridge, MA: MIT Press 1998. [UB]

Baars, Bernard J.: In the theater of consciousness. The workspace of the mind. New York: Oxford University Press 1997. [UB]

Baars, B., W. Banks & J. Newman (eds.): Essential sources in the scientific study of consciousness. Cambridge: MIT Press 2003.

Bais, Sander: De natuurwettten. Iconen van onze kennis. Amsterdam: Amsterdam University Press, Salome 2005. [UB]

Bakas, Adjied & Minne Buwalda: De toekomst van God. Schiedam: Scriptum 2006. [OB]

Barondes, Samuel H.: Molecules and mental illness. New York: Scientific American Library 1993. Nedl. vert. Geestesziekten en moleculen. Wetenschap¬pelijke bibliotheek, 47. Beek: Natuur & Tech¬niek 1996. [UB]

Barrow, John D. and Frank J. Tipler: The anthropic cosmological principle. Ox¬ford: Oxford Univer¬sity Press 1986. [UB]

Barrow, John D.: Pi in the sky. Counting, thinking and being. Oxford: Clarendon Press 1992. [UB]
Barrow, John D. and Paul C.W. Davies: Science and ultimate reality. Quantum theory, cos¬mo¬logy, and complexity. Cambridge: Cambridge University Press 2004. [UB]

Bastin, Ted (Ed.): Quantum theory and beyond. Essays and discussions arising from a colloquium. Cambridge: Cambridge University Press 1971. [UB]

Bateson, Gregory: Mind and nature. A necessary unity. New York, N.Y.: Duttin 1979. Nedl. vert. Het verbindend patroon. Amsterdam: Bakker 1984. [UB]

Bateson, Gregory: Angels fear. Towards an epistemology of the sacred. New York: Macmil¬lan 1987. Nedl. vert. Waar engelen zich niet wagen. Amsterdam: Contact 1990. [UB]

Beauregard, Mario & Denyse O'Leary: The spiritual brain. A neuroscientist's case for the existence of the soul. New York: HarperOne 2007. Nedl. vert. Het spirituele brein. Bewijzen voor het bestaan van de ziel. Kampen: Ten Have 2008. [OB]

Bechtel, William: Philosophy of mind. An overview for cognitive science. Hillsdale, N.J.: Lawrence Erlbaum Associates 1988. [UB]

Behe, Michael J.: Darwins black box. The biochemical challenge to evolution. New York: The Free Press 1996. [UB]

Bennett, Maxwell, Daniel Dennett, Peter Hacker, John Searle & Daniel Robin¬son: Neuroscience and philosophy. Brain, Mind, and Language. New York: Co¬lumbia University Press 2007. [UB] Duitse vert. Neurowissenschaft und Philo¬sophie. Frankf. a. M.: Suhrkamp 2010.

Bergen, Carolien van: Verlangen naar onsterfelijkheid. Budel: Damon 2002. [UB]
Bernstein, Jeremy: Quantum leaps. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press of Harvard University Press 2009.
Bernstein P.: Intuition. What science says so far about how and why it works. In: Endophysics, Time, Quantum and the Subjective. Singapore: World Scientific Publishing 2005.
Blackmore, Susan J.: Dying to live. Near-death experiences. London: Harper Collins 1993. [UB]

Blackmore, Susan J.: The Meme Machine. Oxford: Oxford University Press 1999. [UB]

Blackmore, Susan J.: Consciousness. An introduction. London: Hodder & Stoughton 2003. [UB]

Blackmore, Susan J.: Conversations on consciousness. Oxford: Oxford Univer¬sity Press 2005. [UB]

Blackmore, Susan J.: Ten Zen Questions. Oxford: One World 2009. Nedl. vert. Het mysterie van het bewustzijn. Inzicht in het brein door meditatie en mindful¬ness. Amsterdam: Arbeiderspers 2010.

Boer, Johan A. den: Neurofilosofie. Hersenen, bewustzijn, vrije wil. Amsterdam: Boom 2003. [UB]

Bohm, David: Quantum theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall 1951. Dover Publications 1989. [UB]

Bohm, David: Wholeness and the implicate order. London: Routledge & Kegan Paul 1980 [UB] Nedl. vert. Heelheid en de impliciete orde. Rotterdam: Lemnis¬caat 1985.
Bohm, David: Causality and Chance in Modern Physics. New edition with new preface. London: Routledge & Kegan Paul 1984. [UB]
Bohm, David [et al.]: Een nieuwe werkelijkheid. Het holografische model en an¬dere para¬doxen. Gesprekken met David Bohm, Fritjof Capra, Marilyn Ferguson, Ken Wilber e.a. Rot¬terdam: Lemnis¬caat 1985. [UB]

Bohm, David & B.J. Hiley: The undivided universe. An ontological interpretation of quantum theory. London: Routledge 1993. [UB]
Bohm, David & Jiddu Krishnamurti: The Ending of Time. London: Gollancz 1985. [UB]
Bohm, David & F. David Peat: Science, order and creativity. London: Routledge 1987.
Bohm, David & D.Peat: Science, order and creativity. London: Routledge 1987. [UB]

Bohr, Niels H.D.: Atomic theory and the description of nature. Woodbridge, Conn.: Ox Bow Press 1987. [UB] Nedl. vert. Atoomtheorie en natuurbeschrijving. (Aula Boeken, 245). Utrecht: Spectrum 1966.

Bohr, Niels H.D.: Atomic physics and human knowledge. New York: Science Editions 1961. [UB] Duitse vert. Atomphysik und menschliche Erkenntnis. Aufsätze und Vorträge aus den Jahren 1930 bis 1961. (Facetten der Physik, 20). Braunschweig: Vieweg 1985. [UB] Nedl. vert. Atoomfysica en menselijke kennis. (Aula Boeken, 304). Utrecht: Spectrum 1967.

Rene Boomkens: De nieuwe wanorde. Globalisering en het einde van de maakbare samenleving. Amsterdam: Van Gennep 2006. [UB]

Boomkens, René: Topkitsch en slow science. Kritiek van de academische rede. Amsterdam: van Gennep 2008. [UB]

Braude, Stephen E.: Immortal Remains. The evidence for life after death. Oxford: Rowman and Littlefield 2003.

Brockman, John: The next fifty years. Science in the first half of the twenty-first century. New York: Vintage Books 2002. [UB] Nedl. vert. De komende vijftig jaar. 25 topwetenschappers over de ontwikkelingen in hun vakgebied. Utrecht: Spectrum 2002. [OB]

Brockman, John: This will change everything. Ideas that will shape the future. New York: Harper Perennial 2009.

Brockman, John: Hoe verandert internet je manier van denken? Amsterdam: Maven Publishing 2011.

Bruin, Ellen de: Onsterfelijkheid voor beginners. Amsterdam: Contact 2009.

Capra, Fritjof: The Tao of physics. London: Wildwood House 1975. [UB] Nedl. vert. De tao van fy¬sica. Een onderzoek naar de parallelen tussen de moderne fysica en oosterse mystiek. Amsterdam: Bakker 1982. [UB]

Capra, Fritjof: The turning point. Science, society, and the rising culture. New York: Simon & Schus¬ter 1982. [UB] Nedl. vert. Het keerpunt. Wetenschap, samenleving en de opkomst van de nieuwe cul¬tuur. Amsterdam: Contact 1984. [UB]

Capra, Fritjof: The hidden connections. Integrating the biological, cognitive, and social dimen¬sions of life into a science of sustainability. New York: Doubleday 2002. [UB] Nedl. vert. De eenheid van leven. De ontdekking van de verborgen overeenkomsten tussen het bio¬logi¬sche, psychologische en sociale leven. Utrecht: Servire 2002. [OB]

Carter, Rita: Consciousness. London: Weidenfeld & Nicolson 2002. [UB]

Chalmers, David John: The conscious mind. In search of a fundamental theory. Oxford, New York: Oxford University Press 1996. [UB]

Chamberlain, David B.: Babies remember birth. And other extraordinary scientific discoveries about the mind and personality of your newborn. Los Angeles: Tarcher 1988. Ned. vert. Goed geboren worden. Voorbereiding op en herinneringen aan de geboorte. Deventer: Ankh Hermes 1990. [OB]

Changeux, Jean Pierre: L’homme neuronal. Paris: Fayard 1983. [UB] Eng. vert. Neuronal Man. The biology of mind. Princeton, N.J.: Princeton University Press 1997.

Charon, Jean E.: L'esprit, cet inconnu. Paris: Michel 1977. [UB] Eng. vert. The spirit. That stranger inside us. 2004.

Chomsky, Noam: New horizons in the study of language and mind. Cambridge: Cambridge University Press 2000. [UB]

Christian, W. A.: The Relevance of Whitehead. London: Allen and Unwin Ltd 1961.

Churchland, Patricia Smith: Neurophilosophy. Toward a unified science of the mind-brain. Cam¬bridge, Mass.: MIT Press 1986.

Churchland, Paul M.: Matter and consciousness. A contemporary introduction to the philo¬sophy of mind. Cambridge, Mass.: MIT Press 1984. [UB]

Churchland, Paul M.: A neurocomputational perspective. The nature of mind and structure of science. Cambridge, Mass.: MIT Press 1989. [UB]

Churchland, Paul M.: Neurophilosophy at work. Cambridge, UK: Cambridge University Press 2007. [UB]

Clark, Andy: Being there. Putting brain, body and world together again. Cambrdige, MA: MIT Press 1997. [UB]

Clark, Andy: Mindware. An introduction to the philosophy of cognitive science. Oxford: Oxford University Press 2001. [UB]

Clark, Andy: Supersizing the mind. Embodiment, action, and cognitive extension. Oxford: Oxford University Press 2008. [UB]

Clark, D.: Panpsychism. Past and recent selected readings. Albany: State University of New York Press 2004.

Cobb, John Boswell & David Ray Griffin: Process Theology: An Introductory Exposition. Philadelphia, PA: Westminster Press
1976. Belfast: Christian Journals 1977.

Cobb, Jennifer J.: Cybergrace. The Search for God in the Digital World. New York: Crown Publishers 1998.

Connes, Alain & Matilde Marcolli: Noncommutative Geometry, quantum fields and motives. San Diego, CA: Academic Press 1994. Providence, RI: American Mathematical Society 2008.

Cottingham, John (Ed.): Western philosophy. An anthology. Oxford: Blackwell 1996. [UB]

Cousins, Norman (ed.): Nobel Prize conversations. With Sir John Eccles, Roger Sperry, Ilya Prigog¬ine, Brian Josephson. Isthmus conversa¬tions. Saybrook Pub. 1985.

Collins, Francis S.: The language of God. A scientist presents evidence for belief. New York: Free Press 2006. Nedl. vert. De taal van God. Kampen: Ten Have 2006. Voorwoord van Cees Dekker.

Crick, Francis: The astonishing hypothesis. The scientific search for the soul. New York: Scribner, London: Simon & Schuster 1994. [UB]

Culbertson, James T.: The minds of robots. Sense data, memory images, and behaviour in conscious automata. Urbana, ILL: University of Illinois Press 1963. [UB]

Culbertson, James T.: Sensations, memories, and the flow of time. A theory of subjective states. Reductive materialism using a spacetime analysis. Santa Margarita, CA: Cromwell Press 1976.

Damasio, Antonio R.: Descartes’ error. Emotion, reason, and the human brain. New York, N.Y.: Put¬nam 1994. [UB] Nedl. vert. De vergis¬sing van Descartes. Gevoel, verstand en het menselijk brein. Amsterdam: Wereldbibliotheek 1995. [UB]

Damasio, Antonio R.: The feeling of what happens. Body and emotion in the making of con¬scious¬ness. New York, N.Y.: Harcourt Brace 1999. [UB] Nedl. vert. Ik voel dus ik ben. Hoe gevoel en li¬chaam ons bewustzijn vormen. Amsterdam: Wereldbibliotheek 2001. [OB]

Damasio, Antonio R.: Looking for Spinoza. Joy, sorrow, and the feeling brain. Orlando, Fl.: Har¬court 2003. [UB] Nedl. vert. Het gelijk van Spinoza. Vreugde, verdriet en het voelende brein. Amsterdam: Wereldbibliotheek 2003. [OB]

Damasio, Antonio R. & Hanna Damasio: Self comes to mind. Constructing the conscious brain. New York: Pantheon Books 2010. [UB] Nedl. vert. Het zelf wordt zich bewust. Hersenen, bewustzijn, ik. Amsterdam: Wereldbibliotheek 2010.

Davies, Paul: God and the new physics. London: Dent 1983. [OB] Nedl. vert. God in de nieuwe na¬tuurkunde. Utrecht: Veen 1984. [UB]

Davies, Paul: The cosmic blueprint. New discoveries in nature's creative ability to order the universe. New York: Simon & Schuster 1988. [UB]

Davies, Paul: The mind of God. The scientific basis for a rational world. New York: Simon and Schuster 1992. [UB]

Davies, Paul: The fifth miracle. The search for the origin of life. London: Orion Publishing Group 1998. [UB, OB] Nedl. vert. Het vijfde wonder. De zoektocht naar de oorsprong van het leven. Baarn: Ten Have 1999. [OB]

Davies, Paul: The Goldilocks Enigma. Why is the universe just right for life? London: Orion 2006. [UB] Nedl. vert. Perfect universum. Waarom er leven is op aarde. Utrecht: Het Spectrum 2006. [OB]

Davies, Paul: Cosmic Jackpot. Why our universe is just right for life. Boston: Houghton Mifflin Com¬pany 2007.

Davies, Paul & David S. Betts: Quantum mechanics. Cheltenham: Thornes 1999.

Davis, Steven (Ed.): Connectionism. Theory and practice. Oxford: Oxford University Press 1992.

Dawkins, Richard: Unweaving the rainbow. Science, delusion, and the appetite for wonder. London: Allen Lane/Penguin Press 1998. [UB] Nedl. vert. Een regenboog ontrafelen. Am¬sterdam: Contact 1999. [OB]

Dawkins, Richard: The greatest show on earth. The evidence for evolution. London: Transworld 2009. [UB] Ned. vert.: Het grootste spekta¬kel ter wereld. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2009. [OB]

Dekker, Cees, Ronald Meester, René van Woudenberg (red.): Schitterend ongeluk of sporen van ont¬werp? Over toeval en doelgerichtheid in de evolutie. Baarn: Ten Have 2005. [UB]

Dennett, Daniel C.: Brainstorms. Philosophical essays on mind and psychology. Montgomery, Vt: Bradford Books 1978. [UB]

Dennett, Daniel C.: Consciousness explained. Boston: Little, Brown 1991. [UB] Nedl. vert. Het be¬wustzijn verklaard. Amsterdam: Contact 1993. [UB, OB]

Dennett, Daniel C.: Darwin’s dangerous idea. Evolution and the meanings of life. New York: Simon & Schuster 1995. Amsterdam: Contact 1995. [UB] Nedl. vert. Darwins gevaarlijke idee. Amsterdam: Contact 1995. [OB]

Dennett, Daniel C.: Kinds of minds. The origins of consciousness. London: Weidenfeld & Nicolson 1996. [UB] Nedl. vert. Aspecten van bewustzijn. Amsterdam: Contact 1996. [OB]

Dennett, Daniel C.: Freedom evolves. London: Viking 2003. [UB] Nedl. vert. De evolutie van de vrije wil. Amsterdam: Contact 2004. [OB]

Dennett, Daniel C.: Sweet dreams. Philosophical obstacles to a science of consciousness. Cambridge, Mass.: MIT Press 2005. [UB]

Dennett, Daniel C.: Breaking the spell. Religion as a natural phenomenon. New York: Viking Penguin 2006. [UB] Nedl. vert. De betovering van het geloof. Religie als een natuurlijk fenomeen. Amsterdam: Contact 2006. [OB]

Descartes, René: Discours de la méthode (1637). Paris: Press Pocket 1990. [UB, talrijke edities]

Deutsch, David: The fabric of reality. The science of parallel universes and its implications. London: Allen Lane Penguin Press 1997. [UB]

Dewdney, Christopher: Last Flesh. Life in the Transhuman Era. Toronto: Harper Collins Publishers 1998.

DeWitt, B.S. & N. Graham (Eds.): Many worlds interpretation of quantum mechanics. Princeton: Princeton University Press 1973.

Dijksterhuis, Ap: Het slimme onbewuste. Denken met gevoel. Amsterdam: Bert Bakker 2009. [UB, OB]

Donald, Merlin: Origins of the modern mind. Cambridge, Mass.: Harvard UP 1993. [UB]

Donald, Merlin: A mind so rare: the evolution of human consciousness. New York: Norton 2001. [UB]

Dooremalen, Hans & Herman de Regt & Maurice Schouten: Stof tot nadenken. Filosofische aspecten van brein en bewustzijn. Amsterdam: Boom 2010.

Draaisma, Douwe: De metaforenmachine. Een geschiedenis van het geheugen. Groningen: Historische Uitgeverij 1995. [UB] Eng. vert. Metaphors of memory: A history of ideas about the mind. Cam¬bridge, UK: Cambridge University Press 2000. [UB]

Duffy, K.: The texture of the evolutionary cosmos. Matter and spirit in Teilhard de Chardin. (Teilhard Studies 43). Lewisburg, PA: American Teilhard Association 2001.

Dupuy, K.: The once and future Earth. The Millenarian programmatic in Bacon and Teilhard. (Teilhard Studies 39). Lewisburg, PA: American Teilhard Association. 2000.

Dyson, Freeman: Disturbing the universe. New York: Harper & Row1979. [UB]

Dyson, Freeman: Infinite in all directions. New York: Harper and Row 1988. [UB]

Dyson, George: Darwin among the machines. The evolution of global intelligence (1997). Cambridge, MA: Perseus Books 1999.

Earman, John: Bangs, crunches, whimpers, and shrieks. Singularities and acausalities in relativistic spacetimes. New York: Oxford University Press 1995.

Eccles, John C.: Evolution of the brain. Creation of the self. London: Routledge 1989. [UB]

Eccles, John C.: How the self controls its brain. Berlin: Springer Verlag 1994. [UB]

Eckert, Maureen: Theories of mind. Introductory reader. Oxford: Rowman & Littlefield 2006.

Edelman, Gerald M.: The remembered present. A biological theory of consciousness. New York: Ba¬sic Books 1989. [UB]

Edelman, Gerald M.: Neural Darwinism. The theory of neuronal group selection. Oxford: Oxford University Press 1989.

Edelman, Gerald M.: Bright air, brilliant fire. On the matter of the mind. New York: Basic Books 1991. [UB] Nedl. vert. Klare lucht, louter vuur. Over de stoffelijke oorsprong van denken en bewust¬zijn. Amsterdam: Bakker 1993.

Edelman, Gerald M. & Giulio Tononi: A universe of consciousness. How matter becomes imagina¬tion. New York: Basic Books 2000. [UB]

Edelman, Gerald M.: Wider than the sky. The phenomenal gift of consciousness. New Haven, CT: Yale University Press 2004. [UB]

Edelman, Gerald M.: Second nature. Brain science and human knowledge. New Haven, CT: Yale University Press 2006. [UB]

Edwards, P.: "Panpsychism". In: P. Edwards (ed.): The Encyclopedia of Philosophy, vol. 5, New York: Macmillan 1967.

Eisberg, Robert M. & Robert Resnick: Quantum physics of atoms, molecules, solids, nuclei and particles. New York: Wiley 1985.

Elgin, Duane: Promise ahead. A vision of hope and action for humanity's future. New York: Morrow 2000.

Elgin, Duane: The living universe. Where are we? Who are we? Where are we going? San Francisco, CA: Berrett-Koehler Publ. 2009.
Elwell, Dennis: Cosmic loom. The new science of astrology. London: Unwin 1987.

Engberts, Jan B.F.N.: Water as a Metaphoric Model in Process Thought. In: M. Dibben & Th. Kelly (Eds.): Applied Process Thought I. Frankfurt: Ontos Verlag 2008.
Epperson, M.: Quantum mechanics and the philosophy of Alfred North Whitehead. New York: Fordham University Press 2004.

Ferry, Luc & Marcel Gauchet: Le religieux après la religion. Paris: Grasset 2004. Nedl. vert. Religie na de religie. Gesprekken over de toekomst van het religieuze. Kampen: Klement 2005. [UB]

Feynman, Richard P.: QED. The strange theory of light and matter. Princeton, NJ: Princeton University Press 1985. [UB] Ned. vert. QED. De zonderlinge theorie van licht en materie. Haarlem: Aramith 1988. [OB]

Feynman, Richard P.: Six not-so-easy-pieces. Lectures on symmetry, relativity, and space-time. Reading, Mass.: Addison-Wesley Publ. 1997. [OB]

Fitch, W. Tecumseh: The evolution of language. Cambridge: Cambridge University Press 2010.

Fodor, Jerry: Psychosemantics. The problem of meaning in the philosophy of mind. Cambridge, Mass.: MIT Press 1987. [UB]

Fodor, Jerry A.: The elm and the expert. Mentalese and its semantics. Cambridge, Mass.: MIT Press 1994. [UB]

Frank, Lone: De vijfde revolutie. Hoe hersenwetenschap onze wereld gaat veranderen. (Vert. uit het Deens). Amsterdam: Maven Publishing 2010.

Freiberger, Marianne: The Illusory Universe.

Frieden, B. Roy: Science from Fisher information. A unification. New York: Cambridge University Press 2004.

Frijda, Nico H.: The emotions. Cambridge, UK: Cambridge University Press 1986. [UB] Nedl. vert. De emoties. Een overzicht van onder¬zoek en theorie. Amsterdam: Bakker 1988. [UB]

Frijda, Nico H.: The laws of emotion. Mahwah: Erlbaum 2007. [UB] Nedl. vert. De wetten van het gevoel. Amsterdam: Bakker 2008. [UB]

Garreau, J.: Radical Evolution. The Promise and Peril of Enhancing Our Minds, Our Bodies—and What It Means to be Human. New York: Doubleday 2005. New York: Broadway Books 2006.

Gazzaniga, Michael S.: Nature’s mind. The biological roots of thinking, emotions, sexuality, language, and intelligence. New York: Basic Books 1992. [UB]

Gazzaniga, Michael S., Richard B. Ivry, George R. Mangun: Cognitive neuroscience. The biology of the mind. New York, N.Y.: Norton 1998. [UB]

Gibson, J.J.: The senses considered as perceptual systems. London: Houghton Mifflin 1966.

Gleick, James: Chaos. Making a new science. London: Cardinal 1988. [UB] Nedl. vert. Chaos. De derde wetenschappelijke revolutie. Am¬sterdam: Contact 1989. [OB]

Gleick, James: The information. History, a theory, a flood. London: Fourth Estate 2011. [UB]

Globus, Gordon G.: The postmodern brain. Amsterdam: John Benjamins 1995. [UB]

Globus, Gordon G. & Karl H. Pribram & Giuseppe Vitiello (Ed.): Brain and being. At the boundary between science, philosophy, language and arts. Philadelphia: John Benjamins 2004.

Glynn, Patrick: God, the evidence. The reconciliation of faith and reason in a postsecular world. New York: Crown 1997.

Goldberg, Elkhonon: The executive brain. Frontal lobes and the civilized mind. Oxford: Oxford University Press 2001. [UB] Ned. vert. Het sturende brein. Amsterdam: Wereldbibliotheek 2010.

Goldsmith, Donald: The runaway universe. The race to find the future of the cosmos. Cambridge, Mass.: Perseus 2000. [UB]

Gould, James L. & Carol Grant Gould: The animal mind. New York: Scientific American Library 1994. Nedl. vert. Het dierenbrein. Bewust¬zijn, leergedrag, inzicht en intelligentie bij dieren. Weten¬schappelijke bibliotheek, 64. Amsterdam: Natuur & Techniek 2000.

Goswami, Amit: The self-aware universe. How consciousness creates the material world. New York: Tarcher/Putnam 1993. [OB]

Goswami, Amit: Creative evolution. A physicist's resolution between Darwinism and intelligent design. (First Quest Edition). Wheaton, Ill.: Quest Books 2008. Nedl. vert. Creatieve evolutie. Darwinisme en intelligent design. Deven¬ter: Ankh-Hermes 2008.

Gott, J. Richard: Time travel in Einstein's universe. The physical possibilities of travel through time. New York: Houghton Mifflin 2001.

Greene, Brian: The elegant universe. Superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory. London: Cape 1999. [UB]

Greene, Brian: The fabric of the cosmos. Space, time, and the texture of reality. New York: Knopf 2004. [UB] Nedl. vert. De ontrafeling van de kosmos. Over de zoektocht naar de theo¬rie van alles. Utrecht: Spectrum 2005. [OB]

Greenfield, Susan: Journey to the centers of the mind. Toward a science of consciousness. New York: Freeman & Co. 1995. [UB]

Greenfield, Susan: The private life of the brain. London: Penguin Books 2000.

Greenfield, Susan: Tomorrow's People. How 21st-century technology is changing the way we think and feel. Penguin Books 2004. [UB]

Greenstein, George: The symbiotic universe. Life and mind in the cosmos. New York: William Mor¬row 1988.

Greenstein, George & Arthur G. Zajonc: The quantum challenge. Modern research on the foundations of quantum mechanics. Sudbury, Mass.: Jones and Bartlett Publishers 2006.

Greiner, Walter & Berndt Müller: Quantum mechanics: symmetries. Berlin: Springer Verlag 1989.

Gribbin, John: The reason why. The miracle of life on earth. Penguin Group 2011.

Griffin, David Ray: Parapsychology, philosophy, and spirituality. A postmodern exploration. (SUNY Series in Constructive Postmodern Thought). Albany, NY: State University of New York Press 1997.

Griffin, David Ray: Re-enchantment without supernaturalism. A process philosophy of religion. Ithaca: Cornell University Press 2001. [UB]

Griffin, David Ray: Whitehead's radically different postmodern philosophy. An argument for its contemporary relevance. (SUNY Series in Philosophy). New York: State University of New York Press 1997. [UB]

Griffiths, David J.: Introduction to quantum mechanics. Upper Saddle River: Prentice Hall 2005.

Grof, Stanislav: Beyond the brain. Birth, death, and transcendence in psychotherapy. New York: State Uni¬versity of New York Press 1987.

Grof, Stanislav: Psychology of the future. Lessons from modern consciousness research. Albany, NY: State University of New York Press 2000.

Hahn, Louis Edwin (Ed.): The philosophy of Charles Hartshorne. LaSalle, Ill: Open Court 1991. [UB]

Halpern, Paul & Paul S. Wesson: Brave new universe. Illuminating the darkest secrets of the cosmos. Washington, DC: Joseph Henry Press 2006. [UB]

Hameroff, Stuart: Ultimate computing. Biomolecular consciousness and nanotechnology. Am¬sterdam: North Holland 1987.

Heelas, Paul & Linda Woodhead: The spiritual revolution. Why religion is giving away to spirituality. Oxford: Blackwell 2005. [BG]

Hameroff, Stuart (et al., ed.): Toward a science of consciousness. The Tucson discussions and debates. Cambridge: MIT Press 1996; 1998; 1999.

Hameroff, Stuart & Roger Penrose: "Conscious events as orchestrated spacetime selections". In: The Journal of Consciousness Studies 3 (1), 36-53, 1996.

Hanegraaf, Wouter (red.): Dictionary of gnosis and western esotericism. 2 vols. Leiden: Brill 2005. [UB]

Harman, Willis: An incomplete guide to the future. Stanford, CA: Stanford Alumni Association 1976.

Harris, Sam: The end of faith. Religion, terror, and the future of reason. New York 2004. Nedl. vert. Van God los. De gevaren van religie en de toekomst van de rede. Amsterdam 2007. [UB]

Harrison, Edward R.: Cosmology. The science of the universe. Cambridge: Cambridge University Press 1981. [UB]

Harth, Erich: The creative loop. How the mind makes a brain. Reading, MA: Addison-Wesley 1993. London: Penguin 1995.

Haugeland, John (Ed.): Mind design I. Philosophy, Psychology, Artificial intelligence. Cambridge, MA: MIT Press 1988. Mind design II. Montgomery, VT: Bradford Books 1981. London: MIT 1997.

Hawking, Stephen William: A brief history of time. From the big bang to black holes. Toronto: Bantam Books 1988. Nedl. vert. Het heelal. Verleden en toekomst van ruimte en tijd. Amsterdam: Bert Bakker 1988. [UB]

Hawking, Stephen William: Black holes and baby universes and other essays. New York: Bantam Books 1993.

Hawking, Stephen William: Quantum cosmology. In: S.W. Hawking & W. Israel (eds.): Three hunderd years of gravitation. Cambridge, MA: Cambridge University Press 1987. [UB]

Hawking, Stephen William: The universe in a nutshell. London: Bantam 2001.

Hawking, Stephen William: The theory of everything. The origin and fate of the universe. Beverly Hills: New Millennium Press 2002. [UB]

Hawking, Stephen William &Leonard Mlodinov: The Grand Design. New York: Bantam Press 2010. Het grote ontwerp. Amsterdam: Bert Bakker 2010.

Heisenberg, Werner: Physik und Philosophie. Frankfurt a.M.: Ullstein 1977. Eng. vert. Physics and philosophy. The revolution in modern science. London: Allen & Unwin 1959. [UB]

Herbert, Nick: Quantum reality. Beyond the new physics. An excursion into metaphysics and the meaning of reality. Garden City, New York: Anchor Books Doubleday 1985. [UB]

Herbert, Nick: Elemental mind. Human consciousness and the new physics. New York: Dutton 1994.

Hick, John H.: Death and eternal life. London: Collins, New York: Harper & Row 1976.

Hiley, B.J. & F.David Peat (Eds.): Quantum implications. Essays in honour of David Bohm. London: Routledge & Kegan Paul 1987.

Hill, Christopher S.: Sensations. A defense of type materialism. Cambridge, UK: Cambridge Univer¬sity Press 1991.

Hobson, J. Allan: Sleep. New York: Scientific American Library 1989. [UB] Nedl. vert. Sla¬pen en dromen. Onderdelen van ons dagelijks gedragsritme. Wetenschappelijke bibliotheek, 25. Maastricht: Natuur & Techniek 1991. [UB]

Hobson, J. Allan: Consciousness. New York: Scientific American Library 1998. [UB] Nedl. vert. Bewustzijn. Wetenschappelijke bibliotheek van Natuur en Techniek, 65. Amsterdam: Natuur & Tech¬niek 2000. [UB, OB]

Hobson, J. Allan: Dreaming. An introduction to the science of sleep. Oxford: Oxford University Press 2002. [UB]

Jakobs, Wilberry & Ida Overdijk: Grote denkers over de toekomst. Rotterdam: Lemniscaat 2011.

Hodgson, David: The mind matters. Consciousness and choice in a quantum world. Oxford: Clarendon 1991. [UB]

Hofstadter, Douglas R.: Gödel, Escher, Bach. An eternal golden braid. New York: Basic Books 1979. [UB] Nedl. vert. Gödel, Escher, Bach. Een eeuwige gouden band. Amsterdam: Contact 1985. [UB, OB]

Hofstadter, Douglas R. & Daniel C. Dennett: The mind’s I: Fantasies and reflections on self and soul. New York: Basic Books 1981. [UB] Nedl. vert. De spiegel van de ziel. Fantasieën en reflecties over ego en geest. Amsterdam: Contact 1986. [UB, OB]

Hofstadter, Douglas R.: Metamagical themas. Questing for the essence of mind and pattern. New York: Basic Books 1985. [UB] Nedl. vert. Metamagische thema’s. Op zoek naar de essentie van geest en patroon. Amsterdam: Contact 1987.

Hofstadter, Douglas R.: Fluid concepts and creative analogies. Computer models of the fun¬damental mechanisms of thought. New York: Basic Books 1995. [UB]

Hofstadter, Douglas R.: Le ton beau de Marot. In praise of the music of language. New York: Basic Books 1997. [UB]

Hofstadter, Douglas R.: I am a strange loop. New York, N.Y.: Basic Books 2007. [UB] Nedl. vert. Ik ben een vreemde lus. Amsterdam: Contact 2008. [OB]

Hofstadter, Douglas R. & Emmanuel Sander: De verklaring van ons denken. Amsterdam: Contact 2010.

Hogan, Craig J.: The little book of the Big Bang. A cosmic primer. New York: Copernicus 1998. [UB] Ned. vert. Het kleine boek van de oerknal. Over het ontstaan van het heelal. Amsterdam: Bert Bakker 2000. [OB]

't Hooft, Gerard: De bouwstenen van de schepping. Een zoektocht naar het allerkleinste. Amsterdam: Prometheus 1992. [OB, UB]

Hoogerwerf, Andries: De toekomst van het Christendom. Van instituut naar beweging. Budel: Damon 2007. [UB]

Horgan, John: The end of science. Facing the limits of knowledge in the twilight of the scien¬ti¬fic age. Reading, MA: Helix Books/Addison-Wesley 1996. [UB] Nedl. vert. Het einde van de wetenschap. Over de grenzen van onze kennis. Amsterdam: Ambo 1997 [UB]

Horgan, John: The undiscovered mind. How the brain defies replication, medication, and ex¬planation. New York: Free Press 1999. [UB] Nedl. vert. Freud is niet dood. Het blijvend raadsel van het mense¬lijk brein. Am¬sterdam: Ambo 2000. [UB]

Horgan, John: Rational mysticism. Boston: Houghton Mifflin Comp. 2003.

Houshmand, Zara, Robert B. Livingstone, Patricia S. Churchland, Thupten Jinpa: Bewustzijn. Op het kruispunt van westerse wetenschap en boeddhistische filosofie. Gesprekken met de Dalai Lama over hersenonderzoek en bewustzijn. Schoten: Kunchab Publikaties 2000. [OB]

Houtman, Dick & Stef Aupers (Ed.): Religions of modernity. Relocating the sacred to the self and the digital. Leiden: Brill 2010. [BG]

Hubel, David H.: Eye, brain, and vision. New York: Scientific American Library 1988. [UB] Nedl. vert. Visuele informatie. Schakelingen in onze hersenen. Wetenschappelijke biblio¬theek, 21. Maas¬tricht: Natuur & Techniek 1990. [UB]

Hülswitt, Tobias & Roman Brinzanik (Hrsg.): Werden wir ewig leben? Gespräche über die Zukunft von Mensch und Technologie. (edition unseld 30) Frankfurt a. M.: Suhrkamp 2010.

Hurford, James R.: The origins of meaning. Language in the light of evolution. Oxford: Ox¬ford Uni¬versity Press 2007. [UB]

Iacoboni, Marco: Mirroring people. The new science of how we connect with others. New York: Far¬rar, Straus & Giroux 2008. Nedl. vert. Het spiegelende brein. Over inlevingsver¬mogen, imitatiegedrag en spiegelneuronen. Amsterdam: Nieuwezijds 2008. [UB, OB]

Jackendoff, Ray: Patterns in the mind. Language and human nature. New York: Basic Books 1994. [UB] Nedl. vert. Taal en de menselijke natuur. Utrecht: Spectrum 1996. [UB]

Jahn, Robert G. and Brenda J. Dunne: Margins of reality. The role of consciousness in the physical world. New York: Harcourt Brace Jovano¬vich 1987.

James, William: Principles of psychology. New York: Henry Holt 1890. Cambridge, MA: Harvard University Press 1981. [UB]

Jaynes, Julian: The origin of consciousness in the breakdown of the bicameral mind. London: Houghton Mifflin 1967. London: Penguin 1993.

Jibu, Mari & Yasue, Kunio: Quantum brain dynamics and consciousness. An introduction. (Advances in consciousness research, 3). Amsterdam: John Benjamins 1995.

Johnson, Steven: Mind wide open. New York: Scribner 2004. Nedl. vert. Op reis door je brein. Ont¬dek hoe je hersenen werken. Schiedam: Scriptum Psychologie 2008. [OB]

Jung, Carl Gustav: Erinnerungen, Träume, Gedanken (1963). Eng. vert. Memories, dreams, reflections. London: Routledge & Kegan Paul 1963. [UB]

Jungerman, J.A.: World in process. Albany: State University of New York Press 2000.

Jungerman, J.A.: Evidence for process in the physical world. In: Eastman, T. E. & Keeton, H. (Eds.): Physics and Whitehead. Quantum, process and experience. New York: SUNY Press 2004.

Kahn, René S.: Onze hersenen. Over de smalle grens tussen normaal en abnormaal. Amsterdam: Balans 2006. [UB]

Kaku, Michio: Quantum field theory. A modern introduction. New York: Oxford University Press 1993. [UB]

Kaku, Michio: Visions. How science will revolutionize the twenty-first century. Oxford: Ox¬ford Uni¬versity Press 1998. [UB]

Kaku, Michio: Parallel worlds. A journey through creation, higher dimensions, and the future of the cosmos. New York: Doubleday 2005. [UB]

Kaku, Michio: Physics of the impossible. New York: Doubleday 2008. Nedl. vert. Onmogelijke natuurkunde. Amsterdam: Pearson 2008. [OB]

Kandel, Eric: In search of memory. The emergence of a new science of mind. New York: Norton & Company 2006. [UB]

Kane, Gordon: Supersymmetry. Quarks, photino's, and the unveiling of the ultimate laws of nature. Cambridge, Mass.: Perseus 2000. [UB]

Kauffman, Stuart A.: Origins of order. Self-organization and selection in evolution. Oxford: Oxford University Press 1993. [UB]

Kauffman, Stuart A.: Investigations. Oxford: Oxford University Press 2000. [UB]

Kauffman, Stuart A.: Reinventing the sacred. A new view of science, reason, and religion. New York: Basic Books 2008.

Keijzer, Fred: Filosofie van de toekomst. Over nut en noodzaak van science fiction. Rotterdam: Lemniscaat 2010.

Khrennikov, Andrei: Information dynamics in cognitive, psychological, social and anomalous phenomena. (Fundamental theories of physics, 138). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers 2004.

Kim, Jaegwon: Mind in a physical world. An essay on the mind-body problem and mental causation. Cambridge, MA: MIT Press 1999. [UB]

Kind, Gerard: Leven zonder angst voor de dood. Kampen: Ten Have 2009.

King, Ursula: Spirit of fire. The life and vision of Teilhard de Chardin. Maryknoll, NY: Orbis 1996.

Klein, Etienne & Marc Lachièze-Rey: La quête de l'unité. Paris: Albin Michel 1966. Eng. vert. The quest for unity. New York: Oxford University Press 1999. [UB]

Klein, Stefan: Die Glücksformel oder Wie die guten Gefühle entstehen. Reinbek: Rowohlt 2002. Nedl. vert. De geluksformule. Over het ontstaan van goede gevoelens. Amsterdam: Ambo 2003. [OB]

Knippenberg, Hans (Ed.): The changing religious landscape of Europe. Amsterdam 2005. [UB]

Kolk, Herman: Actief en passief bewustzijn. Korte voorgeschiedenis van de cognitieve psychologie. Rotterdam: Donker 1994. [OB]

Kolk, Herman: Bewustzijn. Van filosofie tot hersenwetenschap. Amsterdam: Boom 2008. [UB, OB]

Koops, Bert-Jaap & Christoph Luthy, Annemiek Nelis & Carla Sieburgh (red.): De maakbare mens. Tussen fictie en fascinatie. Amsterdam: Bert Bakker 2009. [UB, OB]

Kragh, Helge S.: Quantum generations. A history of physics in the twentieth century. Princeton, NJ: Princeton University Press 1999. [UB]

Krauss, Lawrence M.: Hiding in the mirror. The mysterious allure of extra dimensions, from Plato to String theory and beyond. New York: Viking 2005. [UB]

Kumar, Manjit: Kwantum. Einstein, Bohr en het grote debat over de natuurkunde. Amsterdam: Ambo 2009. [UB]

Kurzweil, Raymond: The age of spiritual machines. When computers exceed human intelligence. New York: Viking Penguin 1999.

Kurzweil, Raymond: The singularity is near. When humans transcend biology. New York: Viking 2005.

Lamme, Victor: De vrije wil bestaat niet. Over wie er echt baas is in het brein. Amsterdam: Bert Bakker 2010. [UB, OB]

László, Ervin: The connectivity hypothesis. Foundations of an integral science of quantum, cosmos, life, and consciousness. New York: State University of New York Press 2003.

László, Ervin: Cosmic vision. The dawn of the integral theory of everything. Rochester, Vt.: Inner Traditions International 2004. Nedl. vert. Kosmische visie. Wetenschap en het Akasha-veld. Deven¬ter: Ankh-Hermes 2006. [OB]

László, Ervin: Science and the reenchantment of the cosmos. The rise of the integral vision of reality. Rochester, Vt.: Inner Traditions Inter¬national 2006. Nedl. vert. Bezielde kosmos. Nieuwe weten¬schappelijke visie op leven en bewustzijn in het universum. Deventer: Ankh-Hermes 2005. [OB]

László, Ervin: The chaos point. Charlottesville, VA: Hampton Roads 2006. Nedl. vert. Het chaospunt. Deventer: Ankh-Hermes 2006. [OB]

László, Ervin: The Akashic field. New York: Dutton 2007. Nedl. vert. Het Akasha-veld. Ver¬binding en geheugen in kosmos en bewustzijn. Deventer: Ankh-Hermes 2007. [OB]

Laureys, Steven & Giulio Tononi (eds.): The neurology of consciousness. Cognitive neuro¬science and neuropathology. London: Academic Press, Amsterdam: Elsevier 2008.

Lederman, Leon M. & Dick Teresi: The God particle. If the universe is the answer, what is the question? Boston, Mass.: Houghton Mifflin Comp. 1993. [UB] Ned. vert. Het goddelijke deeltje. Als het heelal het antwoord is, hoe luidt dan de vraag? Houten: De Haan 1994. [OB]

Levy, David H. (Ed.): The Scientific American book of the cosmos. London: Macmillan 2000. [UB]

Liboff, Richard L.: Introductory quantum mechanics. San Francisco: Addison-Wesley 1980. [UB]

Lilly, John C.: The centre of the cyclone. An autobiography of inner space. New York: Julian Press 1972. Nedl. vert. Het centrum van de cycloon. Een autobiografie van de innerlijke ruimte. Amster¬dam: Wetenschappelijke Uitgeverij 1974.

Linde, A.: Inflation, quantum cosmology, and the anthropic principle in science and the ultimate rea¬lity. Cambridge: Cambridge University Press 2004.

Linden, David J.: The accidental mind. How brain evolution has given us love, memory, dreams and God. Cambridge, MA: Harvard University Press 2007. [UB] Nedl. vert. Genot als Kompas. Hoe ons brein maakt dat we vet voedsel, orgasmes, sporten, marihuana, wodka, leren en gokken zo prettig vinden.
Amsterdam: Nieuwezijds 2011.

Lipton, Bruce H.: The biology of belief. Unleashing the power of consciousness, matter, and miracles. Santa Rosa, Ca.: Elite Books 2005. Nedl. vert. De biologie van de overtuiging. Hoe je gedachten je leven bepalen. Deventer: Ankh-Hermes 2007. [OB]

Lipton, Bruce & Steve Bhaerman H.: Spontaneous Evolution. New York: Hay House 2009.

Livio, Mario: Is God a mathematician? New York: Simon & Schuster 2009.

Lloyd, Seth: Programming the universe. A quantum computer scientist takes on to the cosmos. New York: Random House 2005.

Lockwood, Michael: Mind, brain, and the quantum. The compound 'I'. Oxford: Blackwell 1991.

Lockwood, Michael: The labyrinth of time. Introducing the universe. Oxford: Oxford University Press 2005. [UB]

Lombardo, Thomas: The evolution of future consciousness. The nature and historical development of the human capacity to think about the future. Bloomington, IN 2006.

Lommel, Pim van: Eindeloos bewustzijn. Een wetenschappelijke visie op de bijna-dood-erva¬ring. Kampen: ten Have 2007. [UB, OB]

Lommel, Pim van & Manon Duintjer: Zien is geloven. Exacte wetenschappers over spiritualiteit. Amsterdam: Ambo 2009. [OB]

Lycan, William G.: Consciousness and experience. Cambridge, Mass.: MIT Press 1996. [UB]

Lyons, John: Language, meaning, and context. London: Fontana 1981. [UB]

Mackay, D.: Computer software and life after death. In: P. Edwards (Ed.): Immortality. Amherst, MA: Prometheus 1997.

Mackey, Michael C.: Time's arrow. The origins of thermodynamic behavior. New York: Springer-Verlag 1992. Dover Publications 2003.

MacPhail, Euan M.: The evolution of consciousness. Oxford: Oxford University Press 1998. [UB]

Maffei, Lamberto & Adriana Fiorentino: Beeldende kunst en onze hersenen. Wetenschappelijke bibliotheek, 62. Amsterdam: Natuur & Techniek 1999. [UB])

Marcer P. J. & Schempp, W.: "The brain as a conscious system". In: Int. Journal of General Systems, 1998.

Marshall, Ian: Consciousness and Bose-Einstein condensates. New ideas in psychology. 1989.

Marshall, Ian & Danah Zohar: Who’s afraid of Schrödinger’s cat? The new science re¬vea¬led. Quantum theory, relativity, chaos, and the new cosmology. London: Bloomsbury 1997. [UB]

Martin, Graham Dunstan: Does it matter? The unsustainable world of materialists. Edinburgh: Floris Books 2005. Nedl. vert.: De materialist. De onhoudbaarheid van een wereldvisie. Deventer: Ankh-Hermes 2009.

Mathews, P.M. & K. Venkatesan: A textbook of quantum mechanics. New Delhi: Tata McGraw-Hill 1976.

McCutcheon, Mark: The final theory. Rethinking our scientific legacy. Boca Raton, FL: Universal Publishers 2004.

McFadden, Johnjoe: Quantum evolution. London: HarperCollins 2000.

McGilchrist Iain: The master and his emissary. The divided brain and the making of the Western world. New Haven: Yale UP 2009. [UB]

McGinn, Colin: The problem of consciousness. Essays towards a resolution. Oxford: Basil Blackwell 1991. [UB]

McGinn, Colin: The mysterious flame. Conscious minds in a material world. New York: Ba¬sic Books 2000.

McGrath, Alister: Dawkins’ God. Genes, memes, and the meaning of life. Malden, Mass.: Blackwell 2005. [UB]

McTaggart, Lynne: The field. The quest for the secret force of the universe. London: Harper Collins 2001. Nedl. vert. Het veld. De zoektocht naar de geheime kracht van het universum. Deventer: Ankh-Hermes 2004. [OB]

McTaggart, Lynne: The intention experiment. Using your thoughts to change your life and the world. New York etc.: Free Press 2007. Nedl. vert. Het intentie-experiment. Kunnen je ge¬dachten de wereld veranderen? Deventer: Ankh-Hermes 2007. [OB]

Merlin, Donald: Origins of the modern mind. Three stages in the evolution of culture and cognition. Cambridge, MA: Harvard University Press 1991.

Merzbacher, E.: Quantum mechanics. Wiley, John & sons 1998.

Metzinger, Thomas: The ego tunnel. The science of the mind and the myth of the self. New York: Basic Books 2009. [UB] Nedl. vert. De egotunnel. Amsterdam: Arbeiderspers 2010.

Mieras, Mark: Ben ik dat? Wat hersenonderzoek ons vertelt over ons zelf. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2007. [UB, OB]

Mieras, Mark: Liefde. Wat hersenonderzoek onthult over de klik, de kus en al het andere. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2010.

Miller, Geoffrey: The mating mind. How sexual choice shaped the evolution of human nature. Oxford: Heinemann 2000. [UB] Nedl. vert. De parende geest. Seksuele selectie en de evolutie van het bewustzijn. Amsterdam: Contact 2001. [UB, OB]

Miller, George A.: The science of words. New York: Scientific American Library 1991. [UB] Nedl. vert. De wetenschap van het woord. De hersenen als zetel van de taal. Wetenschappe¬lijke bibliotheek, 32. Maastricht: Natuur & Techniek 1993 [UB].

Miller, Kenneth R.: Finding Darwin's Gods. A scientist's search for common ground between God and evolution. New York 1999.

Mindell, Arnold: Quantum mind. The edge between physics and psychology. Portland, OR: Lao Tse Press 2000.

Minsky, Marvin: The society of mind. New York: Simon & Schuster 1986. [UB] Nedl. vert. Het denken. De menselijke geest als maatschap¬pij. Amsterdam: Bakker 1988. [UB]

Mitchell, Edgar Dean & Dwight Williams: The way of the explorer. An Apollo astronaut's journey through the material and mystical worlds. New York: Putnam 1996. Franklin Lakes: Career Press 2008.

Mithen, Steven J.: The singing Neanderthals. The origins of music, language, mind, and body. London: Weidenfeld & Nicolson 2005. [UB]

Moisi, Dominique: La géopolitique de l'émotion. Paris: Flammarion 2008. Nedl. vert. Geopolitiek van emoties. Hoe culturen van angst, vernedering en hoop de wereld veranderen. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2009. [OB]

Moore, Pete: Enhancing Me. The hope and the hype of human enhancement. New York: John Wiley & Sons 2008. [UB]

Moravec, Hans: Robot. Mere machine to transcendent mind. Oxford: Oxford Uni¬versity Press 1999. [UB]

Mul, Jos de: Cyberspace Odyssee. Kampen: Klement 2002. [UB]

Müller, Berndt & Joachim Reinhardt: Neural networks. An introduction. Berlin: Springer 1995. [UB]

Nadeau, Robert & Menas Kafatos: The non-local universe. The new physics and matters of the mind. Oxford: Oxford University Press 1999.

Nagel, Ernest & James R. Newman: Gödel's proof. Rev. ed. by Douglas R. Hofstadter. New York: New York University Press 2001.

Nagel, Thomas: "Panpsychism". In: T.N.: Mortal questions. Cambridge: Cambridge University Press 1979. [UB]

Nagel, Thomas: The view from nowhere. New York: Oxford University Press 1986. [UB]

Newberg, Andrew & Eugene d'Aquili & Vince Rause: Why God won't go away. Brain science and the biology of belief. New York 2001. [BG]

Nicholls, John G. [et al.]: From neuron to brain. Sunderland, Mass.: Sinauer Ass. 2001.

Nick, Herbert: Elemental mind. Human consciousness and the new physics. New York: Penguin 1994.

Noble, David F.: The religion of technology. The divinity of man and the spirit of invention. New York: Penguin 1999.

Noble, Denis: The music of life. Biology beyond the genome. Oxford: Oxford University Press 2006. [UB]

Noe, Alva: Out of our heads. Why you are not your brain and other lessons from the biology of consciousness. New York: Hill and Wang 2009. [UB]

Nørretranders, Tor: Maerk verden. En beretning om bevisthed. Kopenhagen: Gyldendal 1991. Nedl. vert. Het bewustzijn als bedrieger. Een mythe ontrafeld. Amsterdam: Arbeiderspers 2000. [OB]

Norris, Richard: Creation, cosmology, and the cosmic Christ. Teleological implications of the anthropic cosmological principle. (Teilhard Studies 31). Lewisburg, PA: American Teilhard Association 1995.

Ornstein, Robert E.: The psychology of consciousness. New York: Penguin 1972. [UB]

Pagels, Heinz R.: The cosmic code. Quantum physics as the language of nature. New York: Simon & Schuster 1982. [UB]

Paul, Gregory S. & Earl Cox: Beyond humanity. Cyber revolution and future minds. Charles River Media 1996.

Peake, Anthony: Is there life after death? The extraordinary science of what happens when we die. London: Arcturus 2006. Nedl. vert. Leven na leven na leven. Een wetenschappelijke verkenning. Deventer: Ankh-Hermes 2008. [OB]

Penrose, Roger: The emperor’s new mind. Concerning computers, minds, and the laws of phy¬sics. Oxford: Oxford University Press 1989. [UB] Nedl. vert. De nieuwe geest van de keizer. Over computers, de menselijke geest en de wetten van de natuurkunde. Amsterdam: Prome¬theus 1990. [OB]

Penrose, Roger: Shadows of the mind. A search for the missing science of consciousness. Ox¬ford: Oxford University Press 1994. [UB, OB]

Penrose, Roger [et al.]: The large, the small, and the human mind. Cambridge: Cambridge University Press 1997. [UB]

Penrose, Roger: The road to reality. A complete guide to the laws of the universe. London: Jonathan Cape 2004.

Penrose, Roger: Cycles of time. An extraordinary new view of the universe. London: Bodley Head 2010. [UB]

Phipps, P.R.: "The philosophy of an infinite, open and integrated universe." Chapter 6 in: Applied Process Thought II. Frankfurt a. M.: Ontos Verlag 2009.

Piaget, Jean: The origin of intelligence in the child. London: Routledge & Kegan Paul 1966. [UB]

Pierce, John R.: The science of musical sound. New York: Scientific American Library 1983. [UB] Nedl. vert. Klank en muziek. Een combi¬natie van wetenschap en cultuur. Wetenschap¬pelijke bibliotheek, 5. Maastricht: Natuur & Techniek 1986.

Pinker, Steven: How the mind works. New York: Norton 1997. [UB] Nedl. vert. Hoe de men¬selijke geest werkt. Amsterdam: Contact 1998. [OB]

Polkinghorne, John C.: Science and providence. God's interaction with the world. London: SPCK 1989. London: Temple Foundation Press 2005.

Polkinghorne, John C.: Quantum physics and theology. An unexpected kinship. New Haven: Yale University Press 2007. [UB]

Popper, Karl R. & John C. Eccles: The self and its brain. (oorspr. Berlin: Springer 1977) London: Routledge & Kegan Paul 1986. [UB]

Posner, Michael I. & Marcus E. Raichle: Images of mind. New York: Scientific American Library 1994. [UB] Nedl. vert. Beelden in ons brein. Wetenschappelijke bibliotheek, 41. Maastricht: Natuur & Techniek 1995. [UB]

Poundstone, William: The recursive universe. Cosmic complexity and the limits of scientific knowledge. Chicago: Contemporary Books 1985. Oxford: Oxford University Press 1987.

Precht, Richard David: Wer bin ich, und wenn ja, wie viele? Eine philosophische Reise. Mün¬chen: Goldmann 2007. Nedl. vert. Wie ben ik, en zo ja, hoeveel? Een filosofische reis. Am¬sterdam: Nieuw Amsterdam 2008. [UB]

Pribram, Karl H.: Languages of the brain. Experimental paradoxes and principles in neuropsychology. Englewood Cliffs: Prentice-Hall 1971. [UB]

Pribram, Karl H.: Brain and perception. Holonomy and structure in figural processing. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates 1991. [UB]

Prigogine, Ilya & I. Stenger: Order out of chaos. Boulder, Co.: New Science Press 1984. [UB] Nedl. vert. Orde uit chaos. De nieuwe dialoog tussen de mens en de natuur. Amster¬dam: Bakker 1985. [UB, OB]

Prigogine, Ilya Romanovic: La fin des certitudes. Paris: Editions Odile Jacob 1996. Nedl. vert. Het einde van de zekerheden. Tijd, chaos en de natuurwetten. Tielt: Lannoo 1996. [UB]

Pross, A.: "On the emergence of biological complexity. Life as a kinetic state of matter". Origin Life Evol. Bios. 2005, 35, 151-166.

Pross, A.: "Seeking the chemical roots of Darwinism. Bridging between chemistry and biology". In: Chem. Eur. J. 2009, 15, 8374-8381.

Pribram, Karl Harry: "Quantum holography. Is it relevant to brain function?" In: Information Sciences 115, 1999.

Puthoff, Harold Edward & Russell Targ: "A perceptual channel for information transfer over kilometer distances: Historical perspective and recent research". In: Proceedings of the IEEE 64: 329-354, 1976.

Pylkkanen, Paavo (Ed.): The search for meaning. The new spirit in science and philosophy. Wellingborough: Crucible 1989.

Quincey, Christian de: Radical nature. Rediscovering the soul of matter. Rochester: Park Street Press 2010.

Radin, Dean I.: The conscious universe. The scientific truth of psychic phenomena. New York: HarperEdge 1997. [UB]

Radin, Dean I. & Roger Nelson: Entangled minds. Extrasensory experiences in the quantum reality. New York: Simon & Schuster 2006.

Ramachandran, V.S.: The tell-tale brain. Unlocking the mystery of human nature. London: Heinemann 2011. [Bibl. Gedragswet.]

Randall, Lisa: Warped passages. Unraveling the mysteries of the universe's hidden dimensions. New York: HarperCollins 2005. Ned. vert. De verborgen dimensies van ons heelal. Utrecht: Spectrum 2006. [OB]

Rifkin, Jeremy: The empathic civilization. The race to global consciousness in a world in crisis. New York: Penguin 2009. [UB]

Ramachandran, Vilayanur: The emerging mind. London: Profile Books 2003. Nedl. vert. Het bewustzijn. Een korte rondleiding. Amsterdam: Pearson Education 2006. [OB]

Randall, Lisa: Warped passages. Unravelling the universe's hidden dimensions. London: Allen Lane 2005. [UB]

Rees, Martin: Just six numbers. The deep forces that shape the universe. New York: Basic Books 1999. [UB]

Rees, Martin: Our cosmic habitat. Princeton: Princeton University Press 2001. [UB] Nedl. vert. De kosmos onze wereld. Utrecht: Spectrum 2002.

Rees, Martin: Our final century. A scientist's warning. London: Heinemann 2003. [UB] Nedl. vert. Onze laatste eeuw. Overleeft de mens de 21e eeuw? Utrecht: Spectrum 2003. [UB]

Resch, Stephan: Rauschblüten. Literatur und Drogen von Anders bis Zuckmayer. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht 2009.

Rescher, Nicholas: Process metaphysics. An introduction to process philosophy. New York: SUNY Press 1996. [UB]

Revel, Jean-François & Matthieu Ricard: De monnik en de filosoof. Gesprekken over boeddhisme en het westerse denken. Nieuwerkerk a.d. Ijssel: Asoka 1998. [UB]

Rifkin, Jeremy: The empathic civilization. The race to global consciousness in a world in crisis. New York: Penguin 2009. [UB]

Rock, Irvin: Perception. New York: Scientific American Books 1984. [UB] Nedl. vert. Beeld en verbeelding. Tussen kijken en zien. Weten¬schappelijke bibliotheek, 7. Maastricht: Natuur & Techniek 1987. [UB]

Rorty, Richard & Gianni Vattimo: The future of religion. Ed. Santiago Zabala. (2006) Nedl. vert. Toekomst van de religie. Kampen: Klement 2006.

Rose, Steven: From brains to consciousness? Essays on the new sciences of the mind. London: Allen Lane 1998. [UB]

Rosenberg, Gregg: A place for consciousness. Probing the deep structure of the natural world. Oxford: Oxford University Press 2005.

Rosenblum, Bruce & Fred Kuttner: Quantum enigma. Physics encounters consciousness. New York: Oxford University Press 2006.

Rosenfield, Israel: The strange, familiar, and forgotten. An anatomy of consciousness. New York: Vintage Books 1993.

Rossi, Ernst Lawrence: The psychobiology of gene expression. Neuroscience and neurogene¬sis in hypnosis and the healing arts. New York: Norton 2002.

Roth, Gerhard & Klaus-Jürgen Grün: Das Gehirn und seine Freiheit. Beiträge zur neurowissenschaftli¬chen Grundlegung der Philosophie. 3. Aufl. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht 2009. (oorspr. uit¬gave Das Gehirn und seine Wirklichkeit. Kognitive Neurobiologie und ihre philosophischen Konse¬quenzen. [UB])

Rowlands, Mark: The nature of consciousness. Cambridge: Cambridge University Press 2001.

Russell, Bertrand: History of western philosophy and its connection with political and social circumstances from the earliest times to the present day. London: Allen & Unwin 1946. Ned. vert. Geschiedenis der westerse filosofie. Katwijk: Servire 1948. [UB]

Ryle, Gilbert: The concept of mind. London: Hutchinson 1949. [UB, OB]

Scaruffi, Piero: The nature of consciousness. The structure of life and the meaning of matter. Piero Scaruffi 2006.

Schrödinger, Erwin: Geist und Materie. Braunschweig: Vieweg 1959. UB] Eng.. vert. Mind and matter. Cambridge: University Press 1959. [UB]

Schrödinger, Erwin: Mein Leben, meine Weltansicht. Wien: Szolnay 1985. [UB] Engelse vert. My view of the world. Cambridge: Cam¬bridge University Press 1964. [OB]

Schwarz, Jeffrey M. & Sharon Begley: The mind and the brain. Neuroplasticity and the power of mental force. New York: Regan Books 2002.

Scott, Alwyn C.: Stairway to the mind. The controversial new science of consciousness. New York: Copernicus 1995.

Seager, William: Theories of consciousness. London: Routledge 1999.

Searle, John R.: The rediscovery of the mind. Cambridge, Mass.: MIT Press 1992. [UB]

Searle, John R., Daniel C. Dennett, David Chalmers: The mystery of consciousness. London: Granta Books 1997. [UB]

Searle, John R.: Making the social world. The structure of human civilization. Oxford 2010. [UB]

Servan-Schreiber, David: Guérir. Paris: Laffont 2003. Nedl. vert. Uw brein als medicijn. Zelf stress, angst en depressie overwinnen. Utrecht: Lifetime 2003. [UB, OB])

Shear, Jonathan, David John Chalmers: Explaining consciousness. The hard problem. 6 parts. Thor¬verton: Imprint Academic 1995-1997. Cambridge, MA: MIT Press 1997.[UB]

Sheldrake, Rupert: The sense of being stared at and other aspects of the extended mind. London: Arrow 2004. Nedl. vert. Het zevende zintuig. Telepathie, het gevoel bekeken te worden, helderziendheid. Op zoek naar een verklaring. Utrecht: Servire 2003.

Shermer, Michael: How we believe. The search for God in an age of science. New York 2000. [UB]

Shimony, Abner: Search for a naturalistic world view. I. Scientific method and epistemology. Cambridge: Cambridge University Press 1993.

Shimony, Abner: Search for a naturalistic world view. II. Natural science and metaphysics. Cambridge: Cambridge University Press 1993.

Sims, Andrew: Is faith delusion? Why religion is good for your health. London: continuum 2009. Nedl. vert. Geloof, waan of werkelijkheid? Waarom geloven goed is voor je gezondheid. Heerenveen: Groen 2010.

Skrbina, David: Panpsychism in the West. Cambridge, Mass.: MIT Press 2005. [UB]

Skrbina, David: Mind that abides. Panpsychism in the new millennium. Amsterdam: John Benjamins 2009

Rik Smits: Dageraad. Hoe taal de mens maakte. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2009.

Smolin, Lee: The life of the cosmos. New York: Oxford Press 1997. [UB]

Smolin, Lee: Three roads to quantum gravity. New York: Basic Books 2000.

Smolin, Lee: The trouble with physics. The rise of string theory, the fall of a science, and what comes next. Boston: Houghton Mifflin Comp. 2006. [UB]

Snyder, Solomon H.: Drugs and the brain. New York: Scientific American Library 1986. [UB] Nedl. vert. Psychofarmaca. Hersenen onder invloed. Wetenschappelijke bibliotheek, 15. Maastricht: Natuur & Techniek 1989. [UB]

Solms, Mark & Oliver Turnbull: The brain and the inner world. An introduction to the neu¬roscience of subjective experience. New York: Other Press 2002. [UB]

Sprigge, Timothy Lauro Squire: The vindication of absolute idealism. Edinburg: Edinburgh University Press 1983. London: Routledge & Kegan Paul 1983. [UB]

Squire, Larry R. & Eric R. Kandel: Memory. From mind to molecules. New York: Scientific American Library 1999. [UB] Nedl. vert. Geheugen. Van moleculen tot geest. Wetenschap¬pelijke bibliotheek, 69. Amsterdam: Natuur & Techniek 2001. [OB]

Squires, Euan: Conscious mind in the physical world. Bristol: Hilger 1990.

Stannard, Russell (Ed.): God for the 21st century. London: SPCK 2000.

Stapp, Henry P.: Mind, matter, and quantum mechanics. Berlin: Springer 1993. 3rd ed. 2009 [UB]

Stapp, Henry P.: Mindful universe. Quantum mechanics and the participating observer. Ber¬lin, New York: Springer 2007.

Stark, Rodney & William S. Bainbridge: The future of religion. Secularization, revival and cultformation. Berkeley 1985. [BG]

Steinhardt, Paul J. & Neil Turok: Endless universe. Beyond the big bang. London: Weidenfeld & Nicolson 2007. [UB]

Stenger, Victor J.: Quantum gods. Creation, chaos, and the search for cosmic consciousness. Amherst, NY: Prometheus Books 2009.

Strien, Pieter J. van: Psychologie van de wetenschap. Creativiteit, serendipiteit, de persoonlijke factor en de sociale context. Amsterdam: Amsterdam University Press 2011. [UB]

Susskind, Leonard: The cosmic landscape. String theory and the illusion of intelligent design. New York: Little, Brown & Company 2005. [UB]

Swaab, Dick: Wij zijn ons brein. Van baarmoeder tot Alzheimer. Amsterdam: Contact 2010. [UB]

Swedenborg, Emanuel: Hemel en hel. Tilburg: Swedenborg Boekhuis/Sigma 2001. [UB]

Swierstra, Tsjalling & Marianne Boenink, Bart Walhout & Rinie van Est (red.): Leven als bouwpakket. Ethisch verkennen van een nieuwe technologische golf. Kampen: Klement/Boekencentrum i.s.m. Rathenau Instituut 2009.

Talbot, Michael: The holographic universe. New York: HarperCollins 1991.

Targ, Russell & Harold Edward Puthoff: Mind-reach. Scientists look at psychic ability. New York: Del¬acorte Press 1977. [UB] Nedl. vert. Zien met de geest. Paranormale vermo¬gens wetenschappelijk onderzocht. Amsterdam: Elsevier 1977. [UB]

Targ, Russell & Keith Harary: The mind race. Understanding and using psychic abilities. New York: Villard Books 1984. [UB] Nedl. vert. Wedloop om de geest. Paranormale vermogens begrij¬pen en gebruiken. Utrecht 1984. [UB]

Tart, Charles T. (ed.): Altered states of consciousness. A book of readings. New York: John Wiley 1969. [UB]

Tart, Charles T.: States of consciousness. New York: E.P. Dutton 1975. [UB]

Tart, Charles T.: PSI. Scientific studies of the psychic realm. New York: E.P. Dutton 1977. [UB]

Taylor, Charles: Varieties of religion today. William James revisited. Cambridge, MA: Harvard University Press 2002. [UB]

Taylor, Jill Bolte: My stroke of insight. A brain scientist's personal journey. New York: Viking 2008. Ned. vert. Onverwacht inzicht. Het persoonlijke verhaal van een neurologe over haar hersenbloeding. Utrecht: Kosmos 2008. [OB]

Teilhard de Chardin, Pierre: L'avenir de l'homme. Paris: Editions du Seuil 1959. Eng. vert. The future of man. New York: Doubleday 1959. 2000. London: Fontana 1969. [UB]

Teilhard de Chardin, Pierre: Le groupe zoologique humain. Paris: Michel 1956. Eng. vert. Man's place in nature. New York: Harper & Row 1966. [UB]

Teilhard de Chardin, Pierre: Toward the future. New York: Harcourt 1973.

Teilhard de Chardin, Pierre: Christianity and evolution. New York: Harvest 1974.

Teule, Gerrit: De elektromagnetische mens. Over de evolutie van het bewustzijn. Tilburg: Sigma 2005. [OB]

Teule, Gerrit: Wat Darwin niet kon weten. Een reis naar de spirituele binnenkant van de evolutie. Deventer: Ankh-Hermes 2009.

Thompson, Evan: Mind in Life. Biology, phenomenology, and the sciences of mind. Cambridge, Mass.: Harvard University Press 2007.

Tipler, Frank J.: The physics of immortality. Modern cosmology, God, and the resurrection of the dead. New York: Doubleday 1994. [UB] Nedl. vert. De fysica van de onsterfelijkheid. Moderne kosmologie, God en de wederopstanding. Baarn: Anthos 1996. [OB]

Tipler, Frank J.: The physics of Christianity. New York 2007.

Tiller, A. W.: Science and human transformation. California: Pavoir Publishing 1997.

Tomasello, Michael: Origins of human communication. Cambridge, MA: MIT Press 2008. [UB]

Turkle, Sherry: Alone Together. Why we expect more from technology and less from each other. New York: Basic Books 2011.

Turner, J. Scott: The extended organism. The physiology of animal-built structures. Cambridge: Harvard University Press 2000. [UB]

Umezawa, Hiroomi: Advanced field theory. Micro, macro and thermal physics. New York: The American Institute of Physics Press 1993. [UB]

Vaas, R.: Time before time. Classification of universes in contemporary cosmology and how to avoid the antinomy of the beginning and eternity of the world. In: Knowledge and belief. Austrian Ludwig Wittgenstein Society. Extended and updated version: PhilSci-Archive 2005, internet.

Vaillant, George E.: Spiritual evolution. A scientific defense of faith. New York; Broadway Books 2008. Nedl. vert. Spirituele evolutie. Zingeving als aspect van de menselijke natuur. Amsterdam: Paradigma 2008.

Varela, Francisco: The embodied mind. Cognitive science and human experience. Cambridge, Mass.: MIT Press 1991. [UB]

Varela, Francisco J., Jerome Engel jr., B. Alan Wallace: Slapen, dromen en sterven. Een onderzoek naar het bewustzijn met de Dalai Lama. Emst: Maitreya 1999. [OB]

Velmans, Max: Understanding consciousness. London: Routledge 2009.

Verbeek, Peter-Paul: De grens van de mens. Over techniek, ethiek en de menselijke natuur. Rotterdam: Lemniscaat 2011.

Verplaetse, Jan: Het morele instinct. Over de natuurlijke oorsprong van onze moraal. Amster¬dam: Nieuwezijds 2008.

Vestdijk, Simon: De toekomst der religie. Arnhem: van Loghum Slaterus 1947. 3e dr. 1960.

Vilenkin, Alexander: Many worlds in one. The search for other universes. New York: Hill & Wang 2006.

Visser, Frank: Ken Wilber. Denken als passie. Rotterdam: Lemniscaat 2001. [UB]

Vitiello, Giuseppe: My double unveiled. The dissipative quantum model of brain. (Advances in consciousness research, 32). Amsterdam: John Benjamins 2001.

Vries, Marja de: De hele olifant in beeld. Inzicht in het bestaan en de werking van universele wetten en de gulden snede. Deventer: Ankh Hermes 2007. [UB, OB]

Vroon, Piet: Bewustzijn, hersenen en gedrag. Het individu in zijn dubbelrol als heer en knecht. Baarn: Ambo 1976. [OB]

Vroon, Piet: Tranen van de krokodil. Over de snelle evolutie van onze hersenen. Amsterdam: Ambo 1989. [UB]

Vroon, Piet: Wolfsklem. De evolutie van het menselijk gedrag. Amsterdam: Ambo 1992. [UB]

Waal, Frans de: The age of empathy. Nature's lessons for a kinder society. Harmony Books 2009. [UB] Nedl. vert. Een tijd voor empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving. Amsterdam: Contact 2009. [UB, OB]

Walker, Evan Harris: The physics of consciousness. The quantum mind and the meaning of life. New York: Perseus Books 2000.

Warren, Jeff: The head trip. Adventures on the wheel of consciousness. New York: Random House 2007. [UB]

Weber, M.: Process approaches to consciousness in psychology, neuroscience and philosophy of mind. Albany: SUNY Press 2009.

Wegner, Daniel M: The illusion of conscious will. Cambridge, MA: MIT Press 2002. [UB] Nedl. vert. De illusie van de bewuste wil. Amsterdam: Bert Bakker 2010. [OB]

Weggeman, Mathieu: Waarom zouden we dood gaan. Over de zin van het bestaan en wat daarna komt. Amsterdam: Prometheus 2008.

Weinberg, Steven: The first three minutes. A modern view of the origin of the universe (1977). New York: Basic Books 1993. Nedl. vert. De eerste drie minuten. Nieuwe inzichten over het ontstaan van het heelal. Maastricht: Natuur en Techniek 1983. [UB]

Weinberg, Steven: Dreams of a final theory. The search for the fundamental laws of na¬ture. New York: Pantheon 1993. [UB] Nedl. vert. Dromen over een alomvattende theorie. Am¬sterdam: Contact 1993. [OB]

Weinberg, Steven: Lake views. This world and the universe. Cambrdge, Mass.: Belknap Press, Harvard University Press 2010.

Weiner, Jonathan: Long for this world. The strange science of immortality. New York: Harper Collins 2010. [UB] Nedl. vert. Eindeloos leven. De zonderlinge wetenschap van onsterfelijkheid. Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2010.

Weyl, Hermann: Mind and nature. Selected writings on philosophy, mathematics, and physics. Ed. by Peter Pesic. Princeton, NJ: Princeton University Press 2009. [oorspr. 1934]

Wheeler, J.A.: A Journey into gravity and spacetime. New York: Scientific American Library 1990.
Whitehead, Alfred North: Science and the modern world. Cambridge: Cambridge University Press 1926. [UB]

Whitehead, Alfred North: Process and reality. An essay in cosmology. (1929) New York: Free Press 1978. [UB]

Whitehead, Alfred North: Adventures of ideas. New York: Macmillan 1933. 1961. [UB]

Wigner, Daniel M. : De illusie van de bewuste wil. Amsterdam: Bert Bakker 2010.

Wijnen, F. & F. Verstraeten: Het brein te kijk. Verkenning van de cognitieve neurowetenschap. Amsterdam: Harcourt 2008.

Wilber, Ken: The spectrum of consciousness. Wheaton, IL: Quest 1977.

Wilber, Ken: No boundary. Eastern and Western approaches to personal growth. Boston, MA: Shambhala 1979. Ned. vert. Zonder grenzen. Oosterse en westerse benaderingen van persoonlijke groei. Amsterdam: Karnak 1983. [UB]

Wilber, Ken (Ed.): The holographic paradigm and other paradoxes. Exploring the leading edge of science. Boston, MA: Shambhala 1982.

Wilber, Ken (Ed.): Quantum questions. Mystical writings of the world’s great physicists. Boston, MA: New Science Library 1984. [UB]

Wilber, Ken (et al.): Transformations of consciousness. Conventional and contemplative per¬spectives on development. Boston, London: New Science Library 1986. [UB]

Wilczek, Frank: The lightness of being. Mass, ether, and the unification of forces. Basic Books 2008.

Winfree, Arthur T.: The timing of biological clocks. New York: Scientific American Library 1987. Nedl. vert. De biologische klok. Ritmiek van het leven. Wetenschappelijke bibliotheek, 20. Maastricht: Natuur & Techniek 1990. [UB]

Wolf, Fred Alan: Taking the quantum leap. The new physics for non-scientists. New York: Harper & Row 1989.

Wolf, Fred Alan: The body quantum. The new physics of body, mind, and health. London: Heinemann 1987.

Wolf, Fred Alan: The dreaming universe. A mind-expanding journey into the realm where psyche and physics meet. New York: Simon & Schuster 1994.

Wolf, Fred Alan: The spiritual universe. How quantum physics prove the existence of the soul. New York: Simon & Schuster 1996. Nedl. vert. Het spirituele universum. Quantum-fysica en het bestaan van de ziel. Baarn: Ten Have 1998. [OB]

Wolfram, Stephen: A new kind of science. Champaign: Wolfram media 2002. [UB]

Wright, Robert: Nonzero. The logic of human destiny. New York: Pantheon 2000. [UB] Nedl. vert. Non-Zero. De logica van de menselijke bestemming. Utrecht: Spectrum 2000.

Wundt, Wilhelm: Vorlesungen über die Menschen- und Tierseele. (1922) Eng. vert. Lectures on human and animal psychology. 1892.

Jibu, Mari & Kunio Yasue: Quantum brain dynamics and consciousness. John Benjamins 1995.

Yasue, Kunio, Mari Jibu & Tarcisio della Senta (Eds.): No matter, never mind. Proceedings of Toward a science of consciousness. Funda¬mental approaches. Tokyo 1999. (Advances in consciousness research, 33). Amsterdam: John Benjamins 2002.

Zeilinger, Anton: Einsteins Schleier. München: Beck 2003. Nedl. vert. Toeval! Hoe de kwantumfysica ons wereldbeeld verandert. Diemen: Veen 2005. [UB]

Zohar, Danah & Ian Marshall: The quantum self. Human nature and consciousness defined by the new physics. New York: Quill 1990. Nedl. vert. Het quantum-zelf. Een revolutionaire visie op de samenhang tussen mens, bewustzijn en quantumfysica. Utrecht: Spectrum 1990.

Zukav, Gary: The dancing Wu Li masters. An overview of the new physics. New York: Mor¬row 1979. [UB] Nedl. vert. De dansende Woe-Li meesters. Een overzicht van de nieuwe fy¬sica. Amsterdam: Bakker 1981. [OB]

Zukav, Gary: The seat of the soul. New York: Simon & Schuster 1989. Nedl. vert. De zetel van de ziel. Naar een spirituele beleving van de werkelijkheid. Utrecht: Kosmos 1989. [OB]


Relevante informatie via Internet

Meme theorie

Meme Lexicon
http://pespmc1.vub.ac.be/Memlex.html

Susan Blackmore http://www.susanblackmore.co.uk/Books/Meme%20Machine/Chapter%201.htm

Klaas Chielens
http:/www.memetics.chielens.net/memetics/index.html

Andy Clark
http://linus.media.unisi.it/cirg/contact/clark01_experience.pdf

Richard Dawkins
http://www.cscs.umich.edu/~crshalizi/Dawkins/viruses-of-the-mind.html

Liane M. Gabora
http://www.vub.ac.be/CLEA/liane/papers/replicator.html

Francis Heylighen
http://pespmc1.vub.ac.be/Papers/MemeticsNamur.html

George Lakoff
http://theliterarylink.com/metaphors.html


Celbiologie en Biologische Evolutie

Bruce Lipton
www.brucelipton.com

Ervin László
http://www.clubofbudapest.org/

Eva Jablonka (Epigenetica)
http://books.google.com/books?id=B7eH7L_7y3IC&pg=PA30&lpg=PA30&dq=modern+synthesis+epigenetics&source=web&ots=IsX¬TajrlV-&sig=wOsbbUzsuj6gfg_rmIGsrsgBG9s#PPP1,M1

Charles Wildevuur (Cultuur en cognitie)
http://www.macwild.nl/


Kosmologie en Bewustzijn

Nick Bostrom
http://www.nickbostrom.com/
http://www.simulation-argument.com/simulation.html

Seth Lloyd
http://en.wikipedia.org/wiki/simulated_reality


Frank Tipler
http://www.math.tulane.edu/~tipler/intelligentlife.pdf

Lynds, P.

arXiv:physics/0612053v3

Gott, J.

http://arxiv.org/abs/astroph/9712344
Jacques V.
http://arxiv.org/abs/quant-ph/0610241v1
Wheeler, J.A.
doi:10.1103/PhysRev.160.1113.

Immortality:
http:en.wikipedia.org/wiki/ Immortality

Transhumanism:

http://en.wikipedia.org/wiki/Transhumanism


Mind over matter

http://video.google.com/videoplay?docid=-6881025804063213848/

http://micro.magnet.fsu.edu/primer/java/scienceopticsu/powersof10/index.html/

John Lilly
http://www.johnclilly.com/

Brian Josephson
http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~bdj10/

Marja de Vries
http://marjadevries.nl/deheleolifantinbeeld/index.php/

Dean Radin
http://www.deanradin.com/

Lynne McTaggart
http://www.livingthefield.com/

Investigating the mind
http://www.investigatingthemind.org/

Karl Pribram
http://twm.co.nz/pribram.htm/


Teilhard de Jardin

http://jetpress.org/v20/steinhart.htm

Charles Tart
http://www.paradigm-sys.com/

Evidence for survival

http:www.near-death.com/evidence.html


Bewustzijn

Algemeen: http://consc.net/mindpapers

http://consc.net/online/8.8b


Single Neuron hypothesis:
Steven Sevush
http://cogprints.org/3891/01/snt-9html.htm

Jonathan Edwards
http://www.ucl.ac.uk/~regfjxe/aw.htm

David Chalmers
http://consc.net/papers/moving.html
http://consc.net/papers/facing.pdf

Susan Blackmore
http://www.susanblackmore.co.uk/

Integral consciousness

http://en.wikipedia.org/wiki/Integral_thought

Sarfatti over Bohm., http://www.stardrive.org/bohm.html

Sarfatti over Einstein: http://www.stardrive.org/einstein.html

Course in Consciousness., http://faculty.virginia.edu/consciousness/

Scaruffi (Course in Consciousness)., http://www.scaruffi.com/nature/index.html

Sevush., http://cogprints.org/3891/01/snt-9html.htm

Edwards., http://www.ucl.ac.uk/~regfjxe/aw

Bohm., http://www.uri-geller.com/bohm.htm


Pribram., http://www.paricenter.com/library/papers/pribram01.php

Pribram., http://www.mindmatter.de/mmpdf/pribram.pdf


Kwantumaspecten bewustzijn

Liane M. Gabora

http://repositories.cdlib.org/postprints/1048


Basil J. Hiley and Paavo Pylkkänen
http:/www.mindmatter.de/mmpdf/hileywww.pdf
Bierman D.J.,
http://a1162.fmg.uva.nl/~djb/publications/2002/frmi_presentiment_pa2002.pdf
"Quantum Photosynthesis Revealed" .
http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/PBD-quantum-secrets.html .
http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/sabl/2007/Jul/quantumSecrets.html

Jeffrey M. Schwartz

http://www-phy-sics.lbl.gov/~stapp/PTB6.pdf#search=%22Quantum%20physics%20in%20neuroscience%20and%20psychology%22

Harald Atmanspacher

http://dx.doi.org/10.1155/S102602260440106X
http://www.mindmatter.de/

Edgar Mitchell
http://www.nidsci.org/articles/mitchell_hologram.php

F.A. Popp

http://www.lifescientists.de/
http://www.lifescientists.de/publication/pub2003-04-11.htm

Thomas ( eenvoudige quantum theorie)
http://www.ipod.org.uk/reality/


Hameroff.,
http://www.quantumconsciousness.org/springer.htm
http://www.quantumconsciousness.org/pdfs/Woolf1.pdf
http://www.quantumconsciousness.org/
http://www.quantumconsciousness.org/whitehead.htm
http://www.quantumconsciousness.org/penrose-hameroff/fundamentality.html
http://www.quantumconsciousness.org/views/freewill.html
http://www.kurzweilai.net/meme/frame.html?main=/articles/art0183.html

Bernroider.,
http://www.quantum-mind.co.uk/category.do?name=Bernroider

Vannini.,
http://www.sintropia.it/english/2007-eng-1-3.pdf

Alfred.,
http://www.plasmametaphysics.com/conscious_particles.htm

Ghirardi.,
http://plato.stanford.edu/entries/qm-collapse/

King.,
http://www.math.auckland.ac.nz/~king/Preprints/pdf/tuz6.pdf

http://www.math.auckland.ac.nz/~king/Preprints/pdf/biocos1.pdf

Jibu/Yasue., http://books.google.nl/books?id=iNUvcniwvg0C&pg=PA193&lpg=PA193&dq=umezawa+and+ricciardi/consciousness&source=bl&ots=oJ6iKhpjyA&sig=NNzrgpn3aYvqBDzoKK02j7DIkKo&hl=nl&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result#PPA46,M1

Hu and Wu.,
http://arxiv.org/vc/quant-ph/papers/0208/0208068v4.pdf

http://arxiv.org/abs/quant-ph/0208068

Bernroider.,
http://www.quantum-mind.co.uk/category.do?name=Bernroider

Charon.,
http://fecha.org/charon.htm

Frolich.,
http://www.i-sis.org.uk/prague.php

Bishof.,
http://www.international-light-association.eu/PDF/Biophotons.pdf

Wolff.,
http://members.tripod.com/mwolff/body_8f.html

Pribram
http://twm.co.nz/pribram.htm

Pribram.,
http://www.acsa2000.net/bcngroup/jponkp/

Ho.,
http://www.i-sis.org.uk/freewill.php

Ho.,
http://www.i-sis.org.uk/brainde.php

Marcer.,
http://www.bcs.org/server.php?show=ConWebDoc.16175

http://www.fractal.org/Life-Science-Technology/Helix-to-Hologram.pdf

http://homepages.ihug.co.nz/~sai/bioholog.html

Freeman.,
http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=6776&context=postprints

Freeman/Vitiello.,
http://sulcus.berkeley.edu/wjf/FF_SBS%20FreemanVitiello17.pdf

Mishlove.,
http://twm.co.nz/consc_phys.htm

Sirag.,
http://www.scribd.com/doc/2684805/Consciousness-A-Hyperspace-View-Saul-Paul-Sirag

King.,
http://www.math.auckland.ac.nz/~king/Preprints/pdf/tuz6.pdf

Bondi.,
http://lgxserver.uniba.it/lei/mind/texts/t0000011.htm